Déjà vuTweede Wereldoorlog

Nederlandse SS’ers schreven triomfantelijk over hun wandaden in Marioepol

De vijfde pantserdivisie aan het Russische front in 1942.  Beeld Michael Cremin, Alamy
De vijfde pantserdivisie aan het Russische front in 1942.Beeld Michael Cremin, Alamy
Paul van der Steen

Een langdurig beleg zoals nu tijdens de Russisch-Oekraïense oorlog, bleef havenstad Marioepol in 1941 bespaard. Operatie Barbarossa, de Duitse inval in de Sovjet-Unie, kende in de eerste maanden een ongelofelijk tempo. Het duizenden kilometers lange front schoof razendsnel op naar het Oosten. Een definitieve nederlaag voor de regering in Moskou leek slechts een kwestie van tijd.

De Slag om de Zee van Azov, waar Marioepol aan ligt, duurde slechts een week of twee. Op 8 oktober 1941 was de havenstad in Duitse handen. Rond diezelfde tijd waren Russische legers in de tang genomen. Alleen daarbij werden 150.000 militairen gedood en gevangengenomen.

Voor Oekraïne was het niet de eerst ellende. In het voorafgaande decennium waren miljoenen inwoners omgekomen tijdens een gruwelijke hongersnood en vele tienduizenden tijdens de Stalinterreur. Een deel van de bevolking had de buik zo vol van het Kremlin dat ze de Duitsers als bevrijders verwelkomden en met hen collaboreerden.

Nederlanders bij de SS

In de gelederen van de SS-pantserdivisie Wiking vochten ook Nederlandse vrijwilligers mee. Ze deden dit uit ideologische overtuiging of simpelweg uit opportunisme. Van beestachtigheden tegen burgers hadden ze geen weet, zo wilden de soldaten die het overleefden anderen na de oorlog graag laten geloven.

Historicus Evertjan van Roekel deed een aantal jaren geleden heel andere indrukken op, toen hij dagboeken van de SS-vrijwilligers bij het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) bekeek. Wandaden werden daarin op triomfantelijke wijze beschreven en bijna achteloos gecombineerd met mooie zaken als lekker weer en vertier.

Een van de Nederlanders schreef over wat hij na de inname van Marioepol beschouwde als een mooi cadeautje: “De mooiste buit die wij ons hadden kunnen dromen was wel de 13.000 Joden die levend in onze vingers kwamen, maar er natuurlijk niet meer levend uitkwamen.”

Tankgracht met doden

De Holocaust had nog niet de gemechaniseerde vormen van kort daarna aangenomen. Massamoord was handwerk. Bij Marioepol vonden de executies plaats bij een tankgracht. Die vulde zich over een grote lengte met doden en zwaargewonden (sommige bronnen komen wat betreft slachtoffers enkele duizenden hoger uit dan in het aangehaalde dagboekfragment). Een enkeling hield zich dood met het idee om later nog te ontsnappen.

Vooraf waren joden vaak al op gruwelijke wijze mishandeld. Een vrijwilliger schreef op wat hij bij Tarnapol in het westen van de Oekraïne uitspookte met de ongelukkigen die in handen van zijn divisie vielen: “De ene helft van de baard laten zitten en de andere helft met een schaar weggeknipt. Bij anderen hebben we ’t afgebrand met benzine. Toen is het losgegaan; met een sabel en een stuk op de donder gegeven en ze laten zweten.”

Van scrupules hadden vrijwilligers ogenschijnlijk weinig last. Een van de Nederlanders noteerde over een naar verhouding kleine moordpartij: “De Joden moesten eerst hun eigen graf graven en werden vervolgens omgelegd. Bij de genoemde twaalf waren drie vrouwen. Als men deze beesten tenminste nog zo kan noemen.”

De winter als tegenstander

Vlak na de veroveringen in het zuiden van Oekraïne begon de opmars van de Duitsers in het Oosten wel te stokken. Kort daarna haalden de Russen hun eerste overwinninkjes en kregen de troepen van Hitler te maken met een minstens zo geduchte tegenstander: de barre winter. Na de Slag om Stalingrad, die zich grotendeels afspeelde in de winter van 1942-1943, keerden de krijgskansen definitief. De Duitsers verloren vanaf dat moment terrein.

Op 10 september 1943, zo’n 23 maanden na de Duitse inname, konden de soldaten van het Rode Leger Marioepol weer binnentrekken. De stad was zwaar beschadigd en er woonden nog maar 85.000 mensen, slechts ruim een derde van het aantal inwoners bij aanvang van de Tweede Wereldoorlog.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws vanuit een historisch perspectief. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden