Coronacrisis

Nederland is boksbal voor zuidelijke woede in corona-debat dat de EU splijt

De Europese en de Italiaanse vlag wapperen in Rome. Beeld AFP

Italië en Spanje zijn diep ontgoocheld over het ‘bekrompen nationaal egoïsme’ van Nederland. Oude wonden barsten open. Minister Hoekstra trekt het boetekleed aan.

Terwijl elk Europees land zijn eigen, medische overlevingsstrijd voert met het coronavirus, voert de Europese Unie op politiek niveau ook een strijd op leven en dood. Die indruk krijg je ten minste bij de grote woorden die heen en weer vliegen in een beladen noord-zuid-discussie, waarin Nederland als boksbal fungeert. Wat is de Europese samenwerking nog waard als een EU-lidstaat in zo’n verschrikkelijke crisis andere lidstaten de maat neemt, zo luidt kort samengevat de existentiële vraag.

De zuidelijke woede (van vooral Italië en Spanje) over de Nederlandse weerstand tegen nieuwe, gezamenlijke financiële noodmaatregelen – en vooral de toon waarop die weerstand naar buiten komt – neemt dagelijks toe. Dinsdag verscheen een open brief in de Duitse krant Frankfurter Allgemeine, waarin Italiaanse burgemeesters en regiobestuurders Duitsland vragen om niet dezelfde weg te bewandelen als Nederland met zijn ‘gebrek aan ethiek en solidariteit’.

De Italiaanse politici roepen Duitsland op om zijn vertrouwde plaats tussen de ‘grootse Europese naties’ in te nemen en zich verre te houden van ‘bekrompen nationaal egoïsme’.

Noodfonds

De emoties zijn opgelopen sinds Nederland vorige week voorstellen afwees over onder meer een EU-brede inzet van het Europees Stabiliteitsmechanisme (noodfonds ESM, met 410 miljard euro op de plank) en het creëren van zogeheten coronabonds, overheidsleningen die namens de hele eurozone worden uitgezet.

Ook Duitsland, Finland en Oostenrijk zijn daartegen. Waarom krijgt juist Nederland de volle laag? Dat komt vooral door uitlatingen van CDA-minister Hoekstra van financiën. In antwoorden op Kamervragen stelde hij op 24 maart: “Gemeenschappelijke schulduitgifte kan de prikkels voor verstandig beleid op nationaal niveau ondermijnen”, en: “Mede door prudent begrotingsbeleid de afgelopen jaren en het opbouwen van buffers heeft het kabinet nu de mogelijkheid met een massief en breed pakket banen te behouden en de economische gevolgen van de uitbraak te beperken.”

Premier Rutte liet zich vrijdag in soortgelijke bewoordingen uit. De onderliggende boodschap: als Italianen en Spanjaarden net zo slim zouden zijn als wij, nijvere Nederlanders, dan hadden ze nooit om die Europese solidariteit hoeven vragen. Nóg botter vertaald: eigen schuld, dikke bult.

Om nog wat extra zout in de wonden te strooien, vroeg Hoekstra in diezelfde week aan de Europese Commissie om uit te zoeken hoe het toch komt, dat landen in het zuiden er niet in slagen hun overheidsfinanciën in het gareel te krijgen.

Hoekstra trekt het boetekleed aan

Minister van financiën Wopke Hoekstra vindt dat hij een verkeerde toon aansloeg, toen hij vorige week overleg had met Europese collega’s over de economische gevolgen van de coronacrisis. “We waren te weinig empathisch, zo eerlijk moeten we zijn”, zei hij in het wekelijks gesprek bij ‘RTL Z’. “Het beroep op solidariteit is logisch. Wij hebben ook belang bij een sterke Europese Unie. Dat hadden we beter naar voren moeten brengen, ook ikzelf.”

Internationaal was er de afgelopen dagen heftige kritiek, ook regeringspartijen D66 en ChristenUnie hebben zorgen over de Nederlandse opstelling. Hoekstra trekt het boetekleed aan: “Als je zoveel storm oogst, heb je het niet goed gedaan.”

D66 noemt de Nederlandse houding ‘bot’. Fractievoorzitter Rob Jetten: “Een aantal landen in Zuid-Europa staat in brand. Dat is een verschrikkelijke situatie. Als wij niet helpen ondervinden zij, maar wij ook, daar heel lang schade van. Ik vind het overigens niet verkeerd om naast het bieden van hulp afspraken te maken over de besteding van het geld en over de hervorming van de economie in Zuid-Europa.” Gert-Jan Segers van de ChristenUnie: “We hadden moeten zeggen dat we helpen”, zei hij in het programma ‘Op1’.

Overigens wees Hoekstra er vorige week zelf ook op dat hij solidair wil zijn met Zuid-Europa, maar de toon waarop hij sprak met de Zuid-Europeanen viel verkeerd. Hij wilde laten onderzoeken waarom de Zuid-Europeanen geen buffers hebben opgebouwd, zoals Nederland dat heeft gedaan. Ook het overleg van premier Mark Rutte en zijn Europese collega’s ontaardde in ruzie. 

Over een week buigen de eurolanden zich over een oplossing. Nederland wil niet dat Europa eigen obligaties gaat uitgeven, onder de titel coronabonds. Een aantal andere eurolanden steunt Nederland daarin. Hoekstra en Rutte zijn ook tegen het inzetten van het geld dat in het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM) zit, een noodfonds. Volgens Hoekstra is dat nog niet nodig, want Italië bijvoorbeeld kan nog prima lenen op de kapitaalmarkt. Dat bleek gisteren ook, want Italië haalde 1,5 miljard euro op. Bewaar het noodfonds, zei Hoekstra zaterdag in Trouw: “Wij weten niet wat ons nog te wachten staat.”

Dat schoot de zuidelijke landen, die hun handen vol hebben aan het redden van mensenlevens en het fatsoenlijk cremeren of begraven van hun doden, diep in het verkeerde keelgat. ‘Walgelijk’, aldus de Portugese premier Costa op donderdagavond. Dat was het startschot van een lang salvo van verwijten aan Nederland. Volgens veel landen is Den Haag blijven hangen in de grammofoonplaat-groef van de eurocrisis, terwijl de coronacrisis van een totaal andere aard is. Intussen heeft Hoekstra in zijn wekelijkse gesprek met RTLZ het boetekleed aangetrokken en erkend dat Nederland vorige week te weinig empathie heeft getoond met de getroffen landen in Zuid-Europa. Of dat zal helpen is de vraag, want tegelijk hield hij vast aan zijn weerstand tegen coronabonds.

Twee corona-patiënten uit het Italiaanse Bergamo zijn overgebracht naar een ziekenhuis in Leipzig, Duitsland. Beeld EPA

Biografie van Chopin

De anti-Nederlandse stemming is bovendien niet van vandaag of gisteren, en ook niet uitsluitend corona-gerelateerd. In feite werd de toon al gezet op 20 februari, toen de EU-leiders zich nog het hoofd braken over de nieuwe EU-meerjarenbegroting. Premier Rutte zei bij aanvang van een Brusselse top ijskoud dat hij niet tot onderhandelen bereid was en dat hij daarom een biografie van Chopin had meegenomen. Veel collega-regeringsleiders namen hem dat arrogante gedrag niet in dank af.

Die lijn wordt nu naadloos voortgezet. Oude wonden barsten open. “Nederland is het land dat met zijn fiscale beleid al jarenlang belastinginkomsten onttrekt aan belangrijke Europese landen”, zo staat in de Italiaanse brief in de Frankfurter Allgemeine. Dat is een verwijzing naar de gunstige ‘tax rulings’ voor multinationals, waarvoor Nederland herhaaldelijk op de vingers is getikt door de Europese Commissie.

Ook klinkt er hoongelach als Nederland EU-steun vraagt voor getroffen bloementelers of vissers of aan buurlanden vraagt of ze nog intensive care-bedden over hebben. Zelfs de beschaafdste lieden zie je op sociale media stiekem hopen dat Nederland straks net zo’n zwaar corona-lot zal treffen als Italië. En ook aan de andere, noordelijke kant vliegen de verwijten en de clichés over zuidelijke spilzucht in het rond. Zelfs tijdens de eurocrisis en de migratiecrisis was de existentiële ontgoocheling binnen de EU niet zo groot en het niveau van het debat niet zo bedenkelijk.

Als door een  wesp gestoken

Over de inhoud gaat het allang niet meer. Directeur Klaus Regling van het ESM zei dinsdag in een vraaggesprek met de Financial Times dat de discussie over coronabonds in zoverre zinloos is, dat het jaren duurt voordat zo’n nieuw kredietinstrument is opgetuigd. Ook de Nederlandse argumenten dat geen enkel EU-land in dit stadium van de crisis behoefte heeft aan deze extra middelen vallen weg in de emoties van het solidariteitsdebat.

Nederland zal afgelopen weekeinde even opgelucht hebben ademgehaald toen voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie de zuidelijke woede even naar zich toe wist te trekken. In een interview met het Duitse persbureau DPA zei ze dat het begrip coronabonds niet meer dan een ‘Schlagwort’ is, een holle reclamekreet.

Rome reageerde als door een wesp gestoken. “Europa moet tonen dat het is opgewassen tegen deze oproep van de geschiedenis”, zo reageerde premier Giuseppe Conte met weinig gevoel voor understatement op Von der Leyens opmerking.

Enkele dagen eerder had de Spaanse premier Sánchez het als volgt verwoord: “Als we nu geen eensgezind antwoord formuleren, zullen de effecten langer nazinderen en brengen we het Europese project in gevaar. We mogen niet dezelfde fouten maken als in 2008, die de kiemen zaaiden voor ontevredenheid en die leidden tot de groei van het populisme.”

Lees ook:
Coronavirus laat zien: in de EU is het ieder voor zich

In de coronacrisis wijzen tal van beschuldigende vingers naar de Europese Unie. Die is zo sterk en zo zwak als de volstrekt soevereine lidstaten haar willen maken, blijkt ook nu weer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden