EssayRusland

Nederland door Russische ogen: een sympathiek landje - op een paar burgerlijke vrijheden na

Beeld Brechtje Rood

Nederland staat er in Rusland goed op. Maar enkele ideeën betekenen werk aan de winkel voor de regering.

Met de regelmaat van de klok beschuldigt het Kremlin Nederland van ‘hysterische anti-Russische vooringenomenheid’. Pogingen om het gesprek op gang te brengen stranden steeds weer. Zo gaat een bezoek van Tweede Kamerleden aan Moskou komende week opnieuw niet door, omdat D66’er Sjoerd Sjoerdsma daar niet welkom bleek te zijn.

Toch hebben Rusland en Nederland elkaar nodig. Nederland is Ruslands derde handelspartner (na China en Duitsland). Jaarlijks wordt bijna 35 miljard euro omgezet. Rusland exporteert ruim 31 miljard. Omgekeerd is er 3,5 miljard euro in het spel. Als vestigingsplaats is Nederland eveneens belangrijk. Nederland is een schakelkast voor kapitaal, dat uit Rusland wil vluchten of juist terugkeren. Volgens de Centrale Bank in Moskou loopt bijna 10 procent van de directe buitenlandse investeringen in Rusland via Nederland. Alleen Cyprus is een grotere investeerder. De Unctad schat dat 6,5 procent van de foreign direct investment daadwerkelijk uit Nederland komt.

Toch is Nederland afgewaardeerd in de buitenlandpolitiek van Rusland. Sinds 2016 komt Nederland niet meer voor in de doctrine waarin president Poetin de prioriteiten heeft vast­gelegd. We hebben plaats moeten maken voor Spanje. Nederland op zijn beurt ziet Rusland niet als een van de acht ‘focuslanden’ in het internationale cultuurbeleid.

Beeld Brechtje Rood

De verslechtering van de bilaterale betrekkingen begon in 2013 en bereikte een climax na het neerschieten van de MH17 in de zomer van 2014. Volgens Moskou ligt de schuld bij Nederland. Ambassadeur Sjoelgin heeft dat vorige week in de Tweede Kamer nog eens herhaald.

Het officiële orgaan Rossiskaja Gazeta wees een paar maanden eerder ook al met de beschuldigende vinger naar Den Haag. Nederland is volgens de regeringskrant in de ban van een ‘anti-Russische hysterie’. “Vandaag de dag is Nederland het enige EU-land dat de politieke dialoog met Rusland heeft begrensd”, schreef de krant eind november. “Tegen de achtergrond van deze Russofobie is het absurd om over de MH17-crash objectiviteit te verwachten van het JIT [het internationale onderzoeksteam naar de ramp, red.]. Moskou is geïnteresseerd in het herstel van pragmatische, zakelijke en gelijkwaardige betrekkingen. Maar dat lijkt niet reëel zolang het politieke establishment in Nederland blijft leunen op zijn eigen niet-bestaande mythes en stereotypen.”

Russen krijgen deze kijk regelmatig via de media gepresenteerd. Maar wat is het effect van deze overheidsvoorlichting? We konden er tot voor kort slechts naar gissen. Raar genoeg is het Nederlandse imago in Rusland nooit serieus in kaart gebracht. Daarom waren er tot nog toe weinig aanknopingspunten voor people to people-­diplomatie. Om in die leemte te voorzien, hebben Universiteit Leiden en kennisplatform Raam op Rusland aan opiniepeiler Levada Centrum gevraagd te onderzoeken hoe Russen dezer dagen werkelijk over Nederland denken.

Beeld Brechtje Rood

De Russische publieke opinie doet er namelijk wel degelijk toe. Rusland mag een autoritair geregeerd land zijn waar de staat zijn boodschap er via de televisie in hamert, de Russen slikken desondanks niet alles voor zoete koek en hebben uitgesproken opvattingen. De overheid volgt hun stemming nauwlettend en probeert onvrede binnen de perken te houden; soms door repressie, soms door concessies.

Die alertheid geldt vooral de binnenlandse politiek. Wat het buitenlands beleid betreft hoeft de overheid minder zorgen te hebben over de publieke opinie in eigen huis. Russen koesteren weliswaar diep wantrouwen tegen hun overheid, maar ze staan vaak achter president Poetin als hij grootmacht Rusland tegen druk van buiten verdedigt.

Deze tegenstrijdige gevoelens raken Nederland bij uitstek. Ze komen vooral tot uiting in de publieke opinie over de MH17, het grootste struikelblok in de bilaterale betrekkingen. Omdat het opinieonderzoek van het Levada Centrum een primeur is, kunnen we de resultaten niet vergelijken met vroeger. Maar de uitkomsten zeggen genoeg om enkele belangrijke conclusies over het imago van Nederland en onze wederzijdse betrekkingen te kunnen trekken.

Beeld Brechtje Rood

Zeer positief

Ondanks berichtgeving à la Rossiskaja Gazeta oordelen de Russen zeer positief over Nederland (71 procent). Denkend aan Holland zien ze ‘vrijheid van meningsuiting’ (68 procent), ‘rechten voor minderheden’ (67), ‘tolerantie’ (65), ‘godsdienstvrijheid’ (65) en ‘arbeidsethos’ (65). Ook het ‘respect van de staat voor de individuele burger’ (63), de sociale zekerheid (54), de gezondheidszorg (55) en het onderwijssysteem (52) vinden Rusland kenmerkend.

Slechts enkele burgerlijke vrijheden in Nederland – vooral het homohuwelijk (69 procent) en het drugsbeleid (55) – worden afgewezen. Dat is niet opmerkelijk. Staat én kerk in Rusland grijpen die thema’s graag aan om te illustreren dat Europa in de greep is van een onchristelijke culturele decadentie. In dat verband is het juist wel verrassend dat de kijk op onze euthanasiewetgeving een stuk milder is. Een kwart zegt er geen notie van te hebben, maar wie er een mening over heeft, denkt er vaker positief (32 procent) dan negatief (27) over. Een sluitende verklaring is er niet voor. Het zou kunnen dat Russen in praktijk wel degelijk met euthanasie te maken hebben.

Beeld Brechtje Rood

Onbetekenend

Dat Russen Nederland een onbetekenend landje vinden, is evenmin raar. Al is het Russische nationale inkomen amper twee keer hoger dan het Nederlandse, Rusland is toch het grootste land ter wereld en een nucleaire supermacht. Opmerkelijker is dat veel Russen niet weten dat Nederland economisch juist een van de meest serieuze partners van Rusland is en dat die band verder gaat dan de Keukenhof, ons symbool van bloemen en toerisme.

Zo hebben (staats)concerns als Gazprom, Rosneft, Loekoil (gas en olie), Sberbank (bank), Metsjel (kolen en staal) en Veon (telecommunicatie), en ook kleinere ondernemingen hun holdings in Nederland geregistreerd. Afgezien van ons gunstige belastingklimaat, weten zij zich hier beschermd tegen juridische willekeur in eigen land. Een vestiging op de Zuidas in Amsterdam betekent dat in conflicten de Nederlandse rechter het laatste woord heeft en niet de Russische regering. Russische ondernemers vertrouwen kennelijk het Nederlandse civiele recht meer dan due in hun eigen rechtsstaat.

Beeld Brechtje Rood

Hun landgenoten moeten daar echter niets van hebben. Dat een Nederlandse rechtbank een civiel conflict kan beslechten ten koste van het Russische staatsbelang wijst 65 procent van de Russen af. Het spectaculairste voorbeeld van zo’n juridische confrontatie tussen een particuliere onderneming en de overheid is het gevecht tussen de aandeelhouders van het genaaste olieconcern Joekos, geregistreerd aan de Zuidas, en de Russische staat. In die zaak staat 50 miljard dollar op het spel. Twee derde van de burgers is tegen dit soort juridische vluchtheuvels voor Russische oligarchen.

Paradoxaal

Nog interessanter wordt het als de MH17 ter sprake komt. Omdat de uitkomsten van de eerste enquête té paradoxaal leken, heeft Levada de vragen over deze ramp bij wijze van extra check herhaald. Tweemaal rolden er globaal dezelfde antwoorden uit. Wat blijkt? Circa 60 procent volgt de officiële lijn van Moskou: het vliegtuig is neergehaald door de Oekraïense krijgsmacht of vrijwilligersbataljons. Niet verrassend. Wat de rest denkt, is dat wel. Ruim een kwart ontloopt de vraag.

Dat maakt Levada vaker mee. Bij mogelijke heimelijke interventies buiten Rusland, zoals de vergiftiging van de Russische ex-spion Skripal in 2018, is ‘moeilijk te zeggen’ of ‘iedereen kan het gedaan hebben’ een vaak gebruikte optie om alles open te houden. Nog opzienbarender is het daarom dat in antwoord op de MH17-schuldvraag ongeveer tien procent het wel denkt te weten en naar pro-Russische rebellen of Rusland zelf wijst.

Beeld Brechtje Rood

Dat is een forse stijging ten opzichte van de publieke opinie in 2015. Hoewel de vraagstelling indertijd anders was – Levada peilde één jaar na de ramp of er steun was voor een internationaal tribunaal over de MH17 – schreef in 2015 slechts 2 procent de ramp op het conto van de de door Rusland gesteunde rebellen in de Donbass.

Smartegeld

Dat driekwart van de Russen van mening is dat hun land zich niet onder druk moet laten zetten door Europese sancties, ligt vervolgens weer in de lijn der verwachtingen. Drie vijfde tot twee derde van de burgers zou er dan ook tegen zijn dat de Russische regering onderhands een deal sluit door de nabestaanden van de ramp smartegeld uit te keren in ruil voor het opheffen van sancties. Betalen betekent schuld bekennen, is de redenering. De jeugd denkt daar trouwens anders over: de helft van de jongeren is juist wel te porren voor zo’n onderhands gebaar richting de nabestaanden.

Maar op de vraag ‘stel dat uit onderzoek van de internationale gemeenschap blijkt dat Rusland schuldig is’, dan geeft maar liefst 55 tot meer dan 60 procent aan dat schadeloosstelling gepast zou zijn. Onder de jeugd tot 25 jaar is zelfs meer dan driekwart daartoe bereid. Opmerkelijk is dat in dit hypothetische geval – de Russische autoriteiten doen er toe nu toe alles aan om het onderzoek tegen te werken – opleiding en welstand er weinig toe doen. Of Russen hoog- of laaggeschoold zijn, welvarend of arm: rond 60 procent zou voor smartegeld zijn als deze waarheid boven water zou komen. Wanneer deze consequenties aan de orde komen, ebt bij velen ook de twijfel weg: dan heeft nog maar tien procent moeite een mening te uiten, tweeënhalf keer minder dan bij de vraag wie het vliegtuig heeft neergeschoten.

Beeld Brechtje Rood

Nabestaanden 

Oftewel: aan directe vragen over het handelen van de regering brandt men liever niet de vingers. Maar als je doorvraagt, blijkt dat de meeste Russen zich kunnen voorstellen dat het MH17-verhaal anders is dan het Kremlin zegt. Waarheid gaat boven politiek. Zou zich hier zowaar de spreekwoordelijke Russische ziel openbaren? Hoe het ook zij, deze cijfers geven de nabestaanden moed, en zijn een opsteker voor de onderzoekers van het JIT. De MH17-rechtszaak, die over drie weken in Nederland begint, doet er immers ook voor de Russen toe.

Zoals overal worden ook de opvattingen van de Russen beïnvloed door hun leeftijd, studie, werk en woonsituatie. Jongeren, hogeropgeleiden en stedelingen geven beduidend meer om de rechtsstaat dan ouderen en mensen uit de provincie. Ze zijn ook minder ontvankelijk voor het officiële verhaal.

Zo hebben jongeren tot 24 jaar meer belangstelling voor de immateriële waarden die Nederland uitdraagt. Het uitgangspunt dat de burger boven de staat gaat en moet worden beschermd tegen de overheid – wat haaks staat op de historische praktijk in Rusland – onderschreef driekwart van de studerende jongeren en Moskovieten in de focusgroep, in de rest van het hele land vond slechts 63 procent dat.

Beeld Brechtje Rood

Contact

Goed om te weten hoe Russen naar Nederland kijken. Maar heeft die sociaal-culturele kennis ook politieke betekenis? Jazeker. Het Levada-onderzoek leert dat Russen behoefte hebben aan contact.

En daar kan het kabinet-Rutte wat mee. In tien jaar tijd is het aantal Russische studenten in Nederland verdubbeld tot negenhonderd in 2019. Zij maken niet alleen kennis met Nederlandse waarden, ze zijn ook de beleidsmakers van de toekomst. Tot nu toe bekommert het Nuffic-Neso, dat een netwerk van Russische studenten onderhoudt en een sleutelrol vervult bij samenwerking en uitwisseling van academici en universiteiten, zich om hen. Maar het kantoor in Moskou dreigt te worden opgeheven. Dat is een slecht idee. Het parool zou moeten zijn: niet minder maar méér contact tussen jongeren, academici en burgers die actief zijn in maatschappelijke organisaties.

Het onderzoek van Levada dwingt ons sowieso om ons imago wat breder tegen het licht te houden. Draagt Nederland zijn sterke punten in Rusland wel effectief uit? Het antwoord is niet eenduidig. Het onderzoek van Levada laat zien dat Nederland enerzijds energie verspilt en anderzijds kansen laat liggen.

Door zijn logistieke en financiële infrastructuur is Nederland op economisch vlak van grote strategische betekenis voor Rusland. Nederland gebruikt die positie te weinig.

Beeld Brechtje Rood

LHBT+

Tegelijkertijd is de vraag of Nederland doelmatig tamboereert op zijn ‘normen en waarden’. Sommige verworvenheden van de laatste decennia zijn bijna een exportproduct geworden. Zo komt Nederland in het buitenland op voor de fundamentele rechten van LHBT+. Dat beleid ontmoet bij ons geen noemenswaardige politieke weerstand. Maar in Rusland staan veel burgers niet open voor dit soort mensenrechten, terwijl diezelfde Russen wel behoefte hebben aan traditionelere burgerlijke vrijheden.

Beter wetend wat Russen echt van Nederland denken, hoeft Nederland zijn licht niet onder de korenmaat te zetten. Russen hebben een hoge pet op van het liberale en sociale karakter van onze rechts- en verzorgingsstaat. Nederland kan in Rusland dus wel degelijk een goed en relevant verhaal vertellen. 

Aan deze tekst werkten mee: Hubert Smeets (historicus en journalist, oud-correspondent NRC in Moskou, auteur van ‘De wraak van Poetin’ (2015), Hella Rottenberg (oud-correspondent in Moskou de Volkskrant),  Menno Hurenkamp (politicoloog, Universiteit Amsterdam), Jos Schaeken, (hoogleraar Slavische en Baltische talen en cultuurgeschiedenis aan de Universiteit Leiden). De auteurs zijn verbonden aan Raam op Rusland, podium voor kennis, analyse en debat over Rusland. 

Illustraties & Graphics: Brechtje Rood

Dit artikel is onderdeel van een serie van Trouw in samenwerking met Raam op Rusland. De overige delen van de serie vindt u hieronder. 

Lees ook:

Lichtzinnig en aantrekkelijk 

Russen en Nederlanders delen dezelfde, Europese waarden, vinden veel Russen. Zij vinden daarom dat Nederland meer toenadering moet zoeken tot de Russische burgers zelf.

Jaag de Russen niet nog verder de gordijnen in

Oude reflexen vertroebelen ons beeld van Rusland. Ze zitten ook het Nederlandse Ruslandbeleid in de weg. Laten we kritischer naar onszelf kijken, bepleit oud-ambassadeur Ron Keller.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden