AnalyseRusland

Navalny lijkt vergiftigd, en dus kijkt de wereld naar het Kremlin. Is dat wel terecht?

Aleksej Navalny in september 2019. Beeld AFP

In de nasleep van de veronderstelde vergiftiging van Poetin-criticus Aleksej Navalny, wordt al snel met de beschuldigende vinger naar het Kremlin gewezen. Is dat terecht?

Terwijl Kremlin-criticus Aleksej Navalny nog altijd vecht voor zijn leven in een Berlijns ziekenhuis na een vermoedelijke vergiftiging, doen de Russische autoriteiten verwoede pogingen om hun straatje schoon te vegen. Dinsdagavond wees Poetins woordvoerder Dmitri Peskov internationale verzoeken om een strafrechtelijk onderzoek van de hand. Volgens hem moet er “een reden zijn voor een onderzoek”. Hij voegde daaraan toe dat er nu nog niets duidelijk is behalve “dat de patiënt in coma ligt”.

Ondertussen gaf Vjatsjeslav Volodin, voorzitter van de Doema, de veiligheidscommissie van het Russische parlement de taak onderzoek te doen naar de toedracht van Navalny’s ziekte. De opdracht van de commissie: “Analyseren wat er is gebeurd om te achterhalen of dit een poging was in opdracht van een buitenlandse mogendheid om de interne spanningen in Rusland aan te wakkeren”.

Een cynisch verwoord complot

Zo geformuleerd, is de tekst weinig anders dan een cynisch verwoord complot. En hoewel het zeer onwaarschijnlijk is dat een buitenlandse geheime dienst achter de veronderstelde vergiftiging van Navalny zit, betekent dat nog niet dat het tegenovergestelde waar is.

Toen bekend werd dat Navalny met vergiftigingsverschijnselen in het ziekenhuis lag, richtte de blik van de wereld zich vrijwel direct op het Kremlin. De opdracht voor de vergiftiging kwam volgens velen logischerwijs van Poetin. Het staatssysteem in Rusland wordt immers maar al te vaak voorgesteld als een politieke Olympus, waar Poetin als oppergod bovenop zit. Een monolithisch, autocratisch en gecentraliseerd machtssysteem, waarin alle controle in de handen van één man ligt.

Maar dat beeld berust op verkeerde aannames. Poetin is inderdaad met afstand de belangrijkste besluitvormer in Rusland, maar de Russische politieke realiteit is een stuk ingewikkelder dan de simplificering van ‘één man, één staat’. De werkelijkheid is ongemakkelijker. Feitelijk is er in Rusland al jaren sprake van een systeem van straffeloosheid waarin allerhande types, van gangsters tot hooligans en van oligarchen tot figuren binnen de veiligheidsdiensten, nagenoeg vrij hun gang kunnen gaan zonder te worden gestraft. In deze sfeer van wetteloosheid verloor de Russische staat op den duur haar monopolie op geweld. Voorbeelden zijn er genoeg.

De sporen leidden steeds meer richting Ramzan Kadyrov

Neem Boris Nemtsov. In 2015 werd de prominente oppositiepoliticus en Poetin-criticus in koelen bloede vermoord op luttele meters van het Kremlin. Uiteindelijk arresteerden de autoriteiten een stel Tsjetsjeense huurmoordenaars die later werden veroordeeld. In de loop der tijd leidden de sporen echter steeds meer in de richting van Ramzan Kadyrov, Poetins stroman in Tsjetsjenië, die de afgelopen jaren een staat-in-een-staat creëerde in de republiek op de Kaukasus.

Nemtsov was een fel criticus van Kadyrov en dat kostte hem waarschijnlijk zijn leven. Maar Poetin riep Kadyrov nooit op het matje. Hij ziet liever dat zijn vazal op de Kaukasus de immer onrustige regio in een ijzeren greep houdt en veronderstelde Tsjetsjeense terroristen ervan weerhoudt naar Russische steden af te reizen. Zolang Kadyrov dat doet, krijgt hij carte blanche van Moskou.

Onder valse voorwendselen gearresteerd en opgesloten

De straffeloosheid manifesteert zich ook op kleinere schaal en bij zaken die op het eerste oog geen verband houden met het Kremlin, omdat ze zich lokaal afspelen. Bijvoorbeeld als journalisten corruptie op regionaal niveau blootleggen. Met regelmaat worden dergelijke klokkenluiders onder valse voorwendselen gearresteerd en opgesloten. Ook zijn er tal van voorbeelden van activisten die worden geïntimideerd, in elkaar geslagen of zelfs vermoord. Een gedegen onderzoek volgt zelden en de daders gaan vaak vrijuit. Dat dit soort zaken zich op alle niveaus van de staat afspeelt, toont hoe wijdverbreid de wetteloosheid in het Russische staatsysteem is.

In de zaak-Navalny valt daarom niet met zekerheid te zeggen wie opdracht gaf voor zijn vermoedelijke vergiftiging en wie die opdracht uitvoerde. Navalny heeft ontelbaar veel vijanden en ondanks dat hij zonder meer een kwelgeest is voor Poetin, is hem omleggen niet zonder risico. Zijn dood zou hem zomaar de status van martelaar kunnen geven en kunnen leiden tot een grootschalige mobilisatie van de oppositie en daaropvolgende massademonstraties. Een nachtmerrie voor het Kremlin. Een dergelijk voor Poetin angstaanjagend toekomstscenario speelt zich momenteel af in buurland Wit-Rusland.

Als deze zaak kortom iets blootlegt, dan is het de angstaanjagende bestuurlijke realiteit van Rusland, waarin niet alleen de overheid, maar ook individuen door omkoping en corruptie in staat zijn om politie, veiligheidsdiensten en rechters voor hun karretje te spannen en zodoende het gebrek aan een goed functionerende rechtsstaat kunnen uitbuiten. Dat creëert een sfeer van constante dreiging, waarin geen enkele Russische criticus zijn leven nog zeker is. Zelfs niet als het Kremlin je liever in leven houdt.

Lees ook:

‘Testresultaten Navalny duiden op vergiftiging’

De eerste testresultaten van Aleksej Navalny wijzen op een vergiftiging. Dat meldden artsen van het Berlijnse ziekenhuis waar de Russische oppositieleider ligt.

Hoe Navalny de nachtmerrie van het Kremlin werd

Navalny vecht voor zijn leven na een vermoedelijke vergiftiging en is overgebracht naar Duitsland voor verdere medische behandeling. Hoe kon het zover komen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden