Miniatuurportret van Napoleon in het uniform van de cavalerie van de Keizerlijke garde, geschilderd door  Aubert-Henri Joseph Parent.

200ste sterfdag

Napoleon: de Verlichting te paard of oorlogszuchtige slavendrijver?

Miniatuurportret van Napoleon in het uniform van de cavalerie van de Keizerlijke garde, geschilderd door Aubert-Henri Joseph Parent.Beeld Reuters

De tweehonderdste sterfdag van Napoleon Bonaparte wordt in Frankrijk vandaag herdacht. Al is hij zeker niet onomstreden. Wat pleit eigenlijk vóór en wat tégen de Franse veroveraar?

De Franse president Macron neemt een zeker risico door vandaag, op diens tweehonderdste sterfdag, Napoleon te herdenken. Deze tijd sommeert boete te doen voor het verleden, en de vlekken op de mantel van de keizer zijn talrijk: eindeloze oorlogen, een autoritair regime en een serie besluiten en gedragingen die haaks staan op de hedendaagse moraal, zoals misogynie (hij was erfgenaam van een eeuwenoude patriarchale mentaliteit) en het herstel van de slavernij.

Maar daartegenover staat een indrukwekkend wetgevend oeuvre. Napoleon had vanaf zijn staatsgreep in 1799 slechts vijftien jaar nodig om een onuitwisbare indruk achter te laten in Frankrijk en daarbuiten.

Vijf redenen om hem te bewonderen en vijf redenen om streng over hem te oordelen.

Francois Gerard  portretteerde Napoleon Bonaparte in keizerlijk kostuum.  Beeld AFP
Francois Gerard portretteerde Napoleon Bonaparte in keizerlijk kostuum.Beeld AFP

Waarom Napoleon bewonderd wordt:

1. Wát een leven

Napoleon werd in 1769 geboren in Ajaccio, op Corsica. Volgens een van zijn biografen, Patrice Gueniffey, kun je je afvragen of hij eigenlijk niet is neergedaald op aarde, ‘zijn ogen nog vol van het stof van de sterren en met stof van kometen op zijn uniform’. Bonaparte, wil Guenniffey maar zeggen, was een in alle opzichten buitengewoon personage. Een petit Corse uit een verarmde adellijke familie in een uithoek van het land die keizer werd. Hij was hét symbool van de revolutionaire meritocratie: wie niets is, kan alles worden. De Revolutie van 1789, die een einde maakte aan de heerschappij van troon en altaar, opende de weg naar onbegrensde mogelijkheden. Met inbegrip van het meest verschrikkelijke.

2. Hij redde Frankrijk van de chaos

Napoleon maakte een einde aan de instabiliteit die het gevolg was van de Revolutie. Koningsgezinden en revolutionairen bestreden elkaar op leven en dood, terwijl buitenlandse vijanden het land bedreigden. Hij bedacht een regime met monarchale trekken dat tegelijk het beste van de nieuwe waarden wist te behouden.

3. Napoleon legde het fundament voor de moderne rechtsstaat, moderniseerde het bestuur en het onderwijs

In 1800 gaf hij vier belangrijke juristen opdracht tot het schrijven van het wetboek. Zelf nam Napoleon actief deel aan de beraadslagingen. Het resultaat lag er al vier jaar later: de Code Civil, het Burgerlijk Wetboek, dat later de Code Napoléon werd genoemd. Het legde cruciale principes vast, zoals gelijkheid voor de wet, contractvrijheid, het niet-religieuze karakter van de staat en het legaliteitsbeginsel: het handelen van bevoegd gezag moet zijn gebaseerd op een vooraf aanwezige bepaling.

Het belang van de Code Civil kan moeilijk worden overschat. Het legde de basis voor een democratische rechtsorde en maatschappij van vrije mensen. “De wet is voor alle burgers gelijk, het lot en afkomst veranderen hier niets aan”, stelde Napoleon zelf tevreden vast. De Code was het grote exportartikel van zijn vijftienjarige bewind en was ook van groot belang voor Nederland.

Indrukwekkend is ook het grote aantal staatsinstellingen dat Napoleon naliet en die er nog steeds zijn, zoals de Raad van State (overal in de wereld gekopieerd), de Hoge Raad, de centrale bank, de Rekenkamer en de prefectuur, het gezag van de staat in elke provincie. Ook de lycea met een afsluitend examen waren een innovatie van Napoleon.

4. Hij was de Verlichting te paard

Napoleon zag zichzelf als een verlicht despoot en zo kan hij ook het beste worden begrepen. Voor veel tijdgenoten die zich wilden bevrijden van een archaïsche, feodale en intolerante wereld was Napoleon meer dan welkom. “Hij bracht Europa het licht van de Franse beschaving”, concludeert de Britse historicus Andrew Roberts, auteur van de biografie Napoleon the Great (2015).

Winston Churchill, zijn hele leven fan van de ‘grote keizer van de Fransen’, formuleerde het als volgt: “Mijn hele leven ben ik dankbaar geweest voor de bijdrage van de Fransen aan de cultuur en de luister van Europa en vooral voor de principes van persoonlijke vrijheid en de mensenrechten die door de Franse ziel werden verspreid.”

5. En daarom is hij geen Hitler of proto-nazi

De vergelijking wordt vaak gemaakt, want net als van Hitler kun je van Napoleon zeggen dat hij Europa, inclusief Rusland, probeerde te domineren. Alleen werd Napoleon niet gedreven door een moorddadige, racistische ideologie. Hij stond voor rechtsgelijkheid, voor meritocratie (prestaties tellen zwaarder dan afkomst) en voor religieuze tolerantie. In elke hoofdstad die hij veroverde, maakte Napoleon van de Joden in het plaatselijke getto vrije burgers.

Bovendien gaf Bonaparte blijk van een grote strategische en organisatorische intelligentie, waar Hitler alleen tot stommiteiten in staat bleek zodra hij zich met het verloop van de oorlog bemoeide. Hitler duldde geen tegenspraak, Napoleon vroeg anderen om advies. Bij Hitler ontbrak elk spoor van humor, Napoleon was geestig en scherp.

Andrew Roberts nam tweehonderd aforismen en gevatheden op in zijn boek. Zo noemde Napoleon zijn minister van buitenlandse zaken Talleyrand, een aristocraat met uiterst verfijnde manieren die hij beschuldigde van verraad, ‘een hoop stront in een zijden kous’. Over Portalis, een van de auteurs van de Code Civil zei hij: “Hij zou de beste spreker zijn van allemaal als hij wist wanneer hij moest stoppen.”

Vanuit het Hotel des Invalides in Parijs, blikt Napoleon, in karakteristieke pose, streng en somber op ons neer.  Beeld AFP
Vanuit het Hotel des Invalides in Parijs, blikt Napoleon, in karakteristieke pose, streng en somber op ons neer.Beeld AFP

Waarom er over Napoleon streng geoordeeld wordt:

1. Hij herstelde de slavernij

Dat Napoleon de slavernij herstelde, is ongetwijfeld het meest gehoorde verwijt aan zijn adres. In 1794 bepaalde de revolutionaire wetgevende assemblee dat alle mannen in de koloniën vrije Franse burgers waren, een primeur voor een koloniale macht. Maar zo eenvoudig was het niet, de reikwijdte van de maatregel bleef beperkt tot de Franse Antillen (Saint-Domingue, Guadeloupe) en Guyana. Op Mauritius en La Réunion veranderde er niets.

Op Saint-Domingue, het huidige Haïti, werd de vrijheid bovendien afgekondigd onder druk van de dreiging van slavenopstanden, en met de bedoeling de slaven te bewegen het eiland als soldaat te verdedigen tegen de Engelse en Spaanse concurrentie. In deze omstandigheden namen de Fransen genoegen met een mindere productie van suiker – een zeldzaam product waarvan het economische belang vergelijkbaar was met dat van olie in de twintigste eeuw.

Napoleon, die in 1799 de macht greep, zette deze strategie aanvankelijk voort. Maar twee jaar later veranderde hij van mening. Met Engeland had hij dat jaar vrede gesloten en de koloniale economie kreeg nu weer prioriteit. Bovendien dacht hij vanuit de suikereilanden te kunnen bouwen aan een nieuw koloniaal rijk waarvan ook Louisiana (toen eenderde van het grondgebied van de VS) deel zou uitmaken. De economie in deze regio was gebaseerd op slavernij.

Deze Amerikaanse droom werd een mislukking. Napoleon stuurde een troepenmacht van 30.000 man, die het verzet op Guadeloupe neersloeg en die op Saint-Domingue Toussaint de ex-slaaf Louverture verdreef, die was uitgegroeid tot de sterke man van het eiland. Maar de oorlog ging door, de generaals van Toussaint Louverture dwongen de Fransen tot een overgave, en riepen op 1 januari 1804 een onafhankelijk Haïti uit.

In ballingschap op Sint-Helena vertelde Napoleon zijn Ierse arts dat deze oorlog een van zijn grootste fouten was geweest. In 1814 zou Frankrijk in de slavenhandel opheffen en in 1848 de slavernij afschaffen.

2. Hij hield niet op met vechten

Een van de belangrijkste onderdelen van de zwarte legende rond Napoleon is het grote menselijke offer dat is gebracht. Zijn oorlogen zouden, hoor je vaak, ‘vele miljoenen doden’ hebben gekost.

Nu is ‘zijn oorlogen’ niet juist, menen Franse specialisten zoals Thierry Lentz: de meeste napoleontische oorlogen waren helemaal niet napoleontisch, behalve die tegen Saint-Domingue en Spanje (1808-1813). De periode 1799 tot 1803 staat in het teken van oorlogen die het gevolg waren van de revolutie van 1789 die Frankrijks oude rivalen de stuipen op het lijf joeg.

De rest van de tijd (1803-1815) stond Napoleon tegenover coalities van Pruisen, Britten, Oostenrijkers en Russen. Wat hem vooral kwalijk genomen kan worden is dat hij zijn overwinningen (77 op een totaal van 86 veldslagen) niet omzette in duurzame vrede.

Wat het aantal doden betreft, houden schattingen het op één miljoen Franse doden en 1,5 miljoen bij de coalitielanden. Dat is niet gering, maar veel minder dan in de Dertigjarige Oorlog (1618-1648, naar schatting 10 miljoen doden) of de Eerste Wereldoorlog (1914-1918, naar schatting 19 miljoen doden).

Een Russische verzameling Napoleon-snuisterijen. Begin negentiende eeuw werd de Franse generaal door de adel gezien als groot strateeg, nadat hij Rusland was binnengevallen, verbleekte dit enthousiasme snel.  Beeld AFP
Een Russische verzameling Napoleon-snuisterijen. Begin negentiende eeuw werd de Franse generaal door de adel gezien als groot strateeg, nadat hij Rusland was binnengevallen, verbleekte dit enthousiasme snel.Beeld AFP

3. Hij deed niets voor vrouwen

De Code Civil gaf vrouwen geen politieke- of burgerrechten. Voor alles waren zij afhankelijk van hun echtgenoot, of, als zij niet getrouwd waren, van hun vader. Maar anders dan bij de vraag of de slavernij geoorloofd was, was het lot van vrouwen geen aanleiding voor debat.

De vrouwenstrijd verkeerde in een embryonaal stadium, zo schreef Olympe de Gouges tijdens de revolutie een Déclaration des droits de la Femme. Toch waren er vrouwen die een intellectuele, artistieke of sociale rol speelden, ondanks alle juridische drempels. Pas aan het einde van de negentiende eeuw keerde het tij. Gelijk voor de wet waren vrouwen in Frankrijk pas vanaf 1945. In 1965 werden vrouwen niet langer uitgesloten van bepaalde beroepen en konden zij zonder toestemming van hun echtgenoot een bankrekening openen.

4. Napoleon was autoritair

Vooral tijdens het Empire (de periode van zijn kroning tot keizer der Fransen in 1804 tot het definitieve einde in 1815) leidde Napoleon een regime waarin weinig ruimte was voor de vrijheid van meningsuiting en neigde hij naar nepotisme. In 1810, op het hoogtepunt van zijn macht, schafte hij het Lagerhuis af en versterkte hij zijn greep op de samenleving.

Toch menen veel Napoleon-vorsers dat je niet kunt spreken van een dictatuur. Ook het keizerrijk functioneerde met een grondwet, die een bijna heilige status had. Op buitenlands gebied ging Napoleon zijn eigen gang, vooral nadat hij zich had ontdaan van Talleyrand. Op binnenlands terrein had hij te maken had met tegenmachten. Cambacérès, een van andere auteurs van de Code Civil, vertelde hem geregeld: “Dit kunt u niet doen omdat de wet het verbiedt.” Ook lag hij geregeld overhoop met zijn ‘minister van politie’ Fouché. Na de rampzalige Russisch campagne in 1812 neemt de Senaat hem twee jaar later zijn troon af, met een beroep op de grondwet die de keizer niet heeft gerespecteerd.

5. Zijn economisch beleid was desastreus

Toen Napoleon aantrad, trof hij een lege schatkist aan. Hij streefde naar een gezonde staatshuishouding en een stabiele munt en leverde de eerste jaren een sluitende begroting af. Maar de aanhoudende krijgsinspanningen sloegen almaar diepere financiële gaten. Hij probeerde die te vullen door de belastingen te verhogen – zo voerde hij in 1806 een beroemd geworden belasting op zout in. Die heffing was juist een van de redenen van de uitbarsting van revolutionair geweld in 1789. Ook boeren moesten meer betalen, terwijl Napoleon juist hun omstandigheden had willen verbeteren.

Ondertussen zette hij ook het interventionisme en protectionisme voort. Vanaf 1806 lanceerde hij het Continentaal Stelsel, een blokkade van Engeland die bedoeld was om de Britten op de knieën te dwingen, nadat die hadden besloten om alle Franse schepen met koopwaar te weren. Het werd een mislukking, de maatregel kreeg geen vat op de vijand, terwijl de eigen Franse industrie te veel afhankelijk werd van de binnenlandse vraag en verstoken bleef van Engelse innovaties.

In essentie, meende de schrijver-politicus Benjamin Constant, begreep Napoleon niet dat de tijd van oorlogen voorbij was. In de toekomst zouden staten elkaar niet op het slagveld bestrijden maar op het gebied van de handel.

Lees ook:
Napoleon, de peer die snel rijpte, maar zijn eigen rot niet zag

Biograaf Adam Zamoyski laat bestaande beelden los om door te dringen in Napoleons complexe ziel.

Was Napoleon echt zo’n onderkruipsel?

De Britten maakten handig gebruik van een rekenfout om hun vijand als klein weg te zetten

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden