Kinderen spelen buiten het klaslokaal van de Mbale Primary School, nadat de scholen weer zijn geopend.

ReportageLege klassen

Na twee jaar lockdown zijn de schoolmeisjes uit Oeganda zwanger

Kinderen spelen buiten het klaslokaal van de Mbale Primary School, nadat de scholen weer zijn geopend.Beeld REUTERS

Vanaf deze week mogen scholieren in Oeganda voor het eerst in bijna twee jaar weer naar school. Een blije dag voor veel kinderen, maar lang niet voor iedereen. ‘Mijn kans is voorbij.’

Saskia Houttuin

Het is maandagochtend zeven uur en langs de oevers van het Victoriameer scheurt een motortaxi over de weg. Achterop zit Stuart Lubwama (28), hoofdonderwijzer aan middelbare school Entebbe Bright. Rugzak op schoot, tweedelig pak gestreken – “Ik ben er klaar voor”, zegt hij opgetogen. Het verkeer valt mee vandaag. Of eigenlijk tegen, want op een normale schooldag zouden de straten nu al een stuk voller moeten zijn.

Maar wat is normaal? Inmiddels is het bijna twee jaar geleden dat scholen in Oeganda vanwege de coronapandemie werden gesloten. 15 miljoen kinderen zaten thuis; de meesten zonder onderwijs, zonder toezicht van docenten. Examenleerlingen mochten voor korte periodes terugkomen – tot het virus weer opleefde en de boel weer op slot ging.

Bij aankomst is Lubwama nerveus: “We hebben geen idee hoeveel leerlingen we kunnen verwachten.” Samen met zijn collega’s hebben ze de tafeltjes afgenomen, de krijtborden uitgeveegd en de schoolpoort voorzien van een verse lik oranje verf. In grote zwarte letters prijken de coronaregels: was je handen, draag een mondkapje, houd afstand.

Aan een tafeltje op de binnenplaats zitten twee medewerkers, thermometer en registratielijsten in de aanslag. De papieren ogen nog onheilspellend wit. De verwachtingen van het Oegandese planbureau zijn niet optimistisch: naar schatting keert een derde van alle scholieren niet meer terug.

Onderhandelen over schoolgeld

“Het grote probleem is geld”, zegt Grace Kajubi, samen met haar man Herbert oprichter van Entebbe Bright. De afgelopen jaren leefden zij van groenten uit de schooltuin – cassave, maïs en spinazie. Om de herstart te kunnen financieren sloot het directie-echtpaar een lening af bij de bank. Hoe snel ze die kunnen afbetalen, hangt af van het aantal terugkerende leerlingen.

Maar ouders hebben hun eigen geldzorgen: de coronapandemie heeft er economisch ingehakt. In Entebbe, waar de internationale luchthaven is gevestigd, zijn de gevolgen van teruglopende handel en toerisme voor iedereen voelbaar. Veel ouders kunnen het lesgeld, zo’n 60 euro per semester, niet direct ophoesten. “Daar valt over te onderhandelen”, zegt Kajubi.

Stuart Lubwama, hoofdonderwijzer van de middelbare school Entebbe Bright. Beeld Saskia Houttuin
Stuart Lubwama, hoofdonderwijzer van de middelbare school Entebbe Bright.Beeld Saskia Houttuin

Lastiger is het om werkende kinderen over te halen. Veel van hen, vooral jongens, vonden baantjes op het land of in de bouw. Derdeklasser Benjamin Shammah (16) repareerde radio’s en televisietoestellen. Hij kon direct ontslag nemen; dankzij een zus die geld stuurde vanuit het Verenigd Koninkrijk, is hij als één van de eersten terug op school. Zijn bijbaan inspireerde hem om naar de universiteit te gaan: “Ik wil uitvinder worden.”

Buiten de schoolmuren klinken andere verhalen. “Mijn kans is voorbij”, zegt Cyrus Kayongo (18), verlegen starend naar zijn Spongebob-slippers. Hij zit onder een mangoboom, kippen en kleuters scharrelen om hem heen. Tijdens de lockdown verloor hij een vriend aan een astma-aanval, zijn ouders konden de ziekenhuisrekening niet betalen. Het deed hem beseffen dat geld belangrijker is dan onderwijs, vertelt hij. Nu sjouwt hij zes dagen per week koffers van toeristen in een nabijgelegen safaripark. “Daar heb ik veel meer aan.”

Verloren tijd

In zijn kantoor hangt hoofdonderwijzer Lubwama’s mobiele telefoon permanent aan de lader. Hij verwacht veel belletjes vandaag; ouders en leerlingen met vragen over het lesprogramma. Waar te beginnen, na twee jaar verstek? “De eerste paar weken staan volledig in het teken van re-integratie”, zegt Lubwama. “We gaan uitzoeken wat scholieren nog weten, en wat moet worden herhaald.”

Om de verloren tijd enigszins te beperken zijn alle leerlingen één klas vooruit gezet. Maar dat betekent alsnog een volledig jaar verlies. Een eeuwigheid, vindt Rhaniah Jaliah (17). “Dit had mijn laatste jaar moeten zijn”, verzucht ze. Ze heeft haar schooluniform – oranje rok met dito stropdas en een witte bloes – laten verstellen.

Samen met haar vriendin Suzan Grace (17) wacht Rhaniah op de komst van haar klasgenoten. Hun schriften hebben ze alvast opengeslagen, bladzijdes vol wiskundeformules die ze niet meer weten op te lossen. Verder is het klaslokaal nog helemaal leeg. “Wat een rotdag”, zegt Rhaniah. “Ik heb iedereen zo gemist, en nu zijn ze er niet.” Suzan, die thuis doorging met schoolwerk, vermoedt wel waarom: “Veel van ons zijn in verwachting geraakt.”

Scholieren in verwachting

Volgens Unicef is het aantal zwangerschappen onder meisjes en vrouwen tussen 10 en 24 jaar sinds het begin van de pandemie gestegen met 22,5 procent. Zij die nog op school zaten, keren in de meeste gevallen niet meer terug.

Sophia Narweso (16) beviel twee weken geleden van een jongetje – hij heeft nog geen naam. “Ik ken de achternaam van de vader niet”, legt ze uit. Haar vriendje was bouwvakker en kwam niet uit de buurt. “Toen hij erachter kwam dat ik zwanger was, ging hij ervandoor.” Ze drukt een bundel witte doeken, met daarin haar baby, dicht tegen zich aan.

Haar moeder had haar nog zo gewaarschuwd, vertelt Sophia. Ze begint te huilen. “Ze wil me niet meer zien.” Een oom biedt haar nu onderdak. Het liefst gaat ze weer naar school; ze wilde arts worden – een droom die zonder hulp van haar moeder nooit in vervulling kan gaan. “Ik weet niet wat ik moet doen”, zegt ze. “Was ik maar niet zo koppig geweest.”

“De komende weken zal blijken hoeveel kinderen definitief zijn uitgevallen”, zegt Robert Ngudo, directeur aan de Victorian High School, waar behalve onderwijs ook kost en inwoning wordt aangeboden. De meisjesslaapzaal is nog helemaal leeg, in die van de jongens zijn vier bedden bezet. Zorgelijk, vindt Ngudo: meestal haasten leerlingen zich om de beste bedden te veroveren.

Van de 250 leerlingen zijn vandaag nog geen 50 komen opdagen. Hij verwacht dat dat aantal de komende weken wat zal bijtrekken. “Het is afwachten”, zegt Ngudo. “We voelen niet de blijdschap die we hoopten te hebben. Het is allemaal zo zwaar geweest. Hier zijn we nog lang niet van hersteld.”

Het normale leven

Niet alleen leerlingen vallen uit: in heel Oeganda kampen scholen nu ook met een tekort aan leraren. Omdat het merendeel van de scholen particulier is, en dus niet wordt gesteund door overheidsgeld, zijn veel docenten uitgeweken naar ander werk.

Stuart Lubwama, van Entebbe Bright, begon een eigen kraam in chapati’s – hartige pannenkoeken. “Gelukkig is dat voorbij”, zegt hij. “Weer mogen lesgeven is echt een zegen.” Een aantal van zijn collega’s komt niet meer terug. Ze verbouwen nu suikerriet, of bakken bakstenen. Eén van hen werkt nu in Dubai, als huishoudster.

Benedict Ochwo begon een varkenshouderij, al wist hij eigenlijk niets van varkens. “Ik ben leraar aardrijkskunde”, lacht hij schuchter. Toen zijn onderneming dreigde te mislukken, besloot hij de varkens te slachten en op de grill te gooien. Zijn pork joint, waar klanten hun karbonades kunnen wegspoelen met koud bier, draait nog altijd goed.

“Ik dacht dat dit tijdelijk zou zijn”, zegt Ochwo. “Maar ik ben van gedachten veranderd, want ik verdien nu meer dan in het onderwijs.” Hij krabt peinzend aan zijn witte stoppels. “Terug naar school is beter voor mijn leerlingen, maar ik moet ook aan mijn eigen kinderen denken. Laten we vooral blij voor hen zijn – het normale leven begint weer.”

De langste sluiting ter wereld

De schoolsluiting in Oeganda was de langste ter wereld (83 weken). Volgens officiële cijfers zijn in het land zo’n 3300 mensen aan het coronavirus overleden. Een relatief laag aantal, dat volgens de Oegandese overheid te danken is aan de maatregelen die het land doorvoerde. Maar het strenge coronabeleid kon in binnen- en buitenland op veel kritiek rekenen. VN-kinderorganisatie Unicef stelt dat “scholen sluiten de slechts denkbare oplossing is in deze coronacrisis, want kinderen en jongeren betalen zo een onevenredig hoge prijs”.

Ook in India moesten kinderen lang thuisblijven (82 weken), net als in Indonesië (77 weken), en Iran (62 weken). In Zuid-Amerikaanse landen lag de duur rond de 75 weken, in de Verenigde Staten op 71. In West-Europese landen sloten de scholen minder lang hun deuren. In Frankrijk bijvoorbeeld 12, in Groot-Brittannië 27, in Duitsland 38 en in Nederland 31 weken.

In arme landen had de schoolsluiting volgens Unicef bovendien nare gevolgen. Zo nam het aantal kindhuwelijken in sommige landen toe, ook werden ze vaker gedwongen aan het werk gezet. De schoolsluiting heeft ook impact op het gezin: ouders konden niet altijd hun werk combineren met de zorg voor hun kinderen waardoor ze in extreme gevallen hun baan verloren.

Lees ook:

Waarom Zuid-Afrika zoveel virusvarianten ontdekt

Zuid-Afrika heeft een bittere nasmaak overgehouden aan de ontdekking van de omikronvariant van het coronavirus. Dat er alweer een mutatie in het land is aangetroffen, lag echter in de lijn der verwachting, want er is hoogwaardig onderzoek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden