ReportageMexico

Na de zoveelste moord op collega's vragen Mexicaanse journalisten zich af hoe het nu verder moet

Protest na de moord op fotojournalist Margarito Martinez en reporter Lourdes Maldonado in Tijuana. Beeld Reuters
Protest na de moord op fotojournalist Margarito Martinez en reporter Lourdes Maldonado in Tijuana.Beeld Reuters

Vier moorden in korte tijd hebben voor paniek gezorgd onder Mexicaanse journalisten, die zich vertwijfeld afvragen hoe het verder moet. In Tijuana werden twee verslaggevers in korte tijd na elkaar doodgeschoten.

Jan-Albert Hootsen

Het steegje, omringd door kleine betonnen huisjes, stopt abrupt bij een kleine afgrond. Rechts van een witte auto liggen de glassplinters van een kapotte autoruit, op een donkere vlek in het stof. Er omheen staan enkele gedoofde kaarsjes en ligt een verdroogd bosje bloemen.

Het zijn de stille getuigen van de laatste momenten van Margarito Martínez, die hier op 17 januari rond het middaguur werd doodgeschoten. Die dag kwam de 49-jarige persfotograaf thuis van een boodschap. Hij rende het smalle paadje naar beneden af om zich op te frissen in het huisje waar hij met zijn vrouw en kinderen woonde, in Sánchez Taboada, een arbeiderswijk in het zuiden van Tijuana, de grensstad in de Noord-Mexicaanse deelstaat Baja California. Die wordt door een immens stalen hek gescheiden van haar Amerikaanse zusterstad San Diego.

Martínez stierf in haar armen

Volgens collega’s stond Martínez op het punt om in zijn versleten Ford uit 1995 weer de wijk uit te snellen. Waarschijnlijk had hij, via de frequentie van het Rode Kruis, gehoord dat de politie een ongeluk of een schietpartij hadden gemeld; het fotograferen van ongelukken en geweld waren zijn specialiteit. Dit keer kwam hij de wijk evenwel niet uit. Net na het middaguur, toen hij op het punt stond om in zijn auto te stappen, snelde een onbekende op hem af.

“Mijn dochter hoorde een knal, we dachten dat het vuurwerk was”, vertelt Martínez’s echtgenote. “Ze liep naar beneden en zei dat Márgaro was neergeschoten.” Ze rende naar boven, maar voor de hulpdiensten was het al te laat. Martínez stierf in haar armen.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Nog geen week later, op 23 januari, reed Lourdes Maldonado aan het begin van de avond naar haar huis in het nieuwbouwwijkje Villas de Tijuana, een kilometer of vijf ten zuidwesten van Sánchez Taboada. Ze was bekend vanwege haar jarenlange presentaties van nieuwsprogramma’s op radio en televisie. Vorig jaar begon ze haar eigen programma via internet, waarin ze met haar scherpe meningen alles en iedereen te grazen nam, ook lokale politici.

De 67-jarige Maldonado woont alleen met haar hond Chato en een klein peloton katten. Nog voor ze kon uitstappen, renden twee mannen op haar rode auto af en openden het vuur. Net als Martínez overleed ze ter plekke, lang voor politie en ambulance kwamen aanrijden. Net als bij het huis van haar collega ligt ook in Villas de Tijuana de oprijlaan bezaait met gebroken glas en staan er enkele kaarsjes. Hetzelfde gele politielint vormt een slappe afscheiding van de oprijlaan, nu een plaats delict die nog steeds wordt bewaakt door een verveelde politieagent in een patrouillewagen.

‘We zijn als journalisten eigenlijk vogelvrij’

“Het is verschrikkelijk om verslag te moeten doen van de moord op je vrienden, je collega’s, mensen die je zelf kent”, verzuchtte Jorge García, terwijl hij zijn camera vorige week donderdag op enkele meters afstand opstelde van de lijkkist met daarin het stoffelijk overschot van Lourdes Maldonado, op een grote begraafplaats in het zuiden van Tijuana.

García, een goedlachse veertiger met een flinke baard is cameraman en producer en werkt veel voor buitenlandse media. Hij was een goede vriend van Margarito Martínez. Jarenlang deed ook hij verslag van het geweld tussen drugsbendes in Tijuana, tot het voor hem te gevaarlijk werd. “We zijn als journalisten eigenlijk vogelvrij. Je weet nooit waar het gevaar vandaan komt”, zei hij.

Een handjevol familieleden, deels uit San Diego, deels uit Tijuana, was bij de begrafenis van Maldonado op komen dagen, net als een dertigtal journalisten. Ze verdrongen zich om de familie toen een nicht van Maldonado een van de door de journalist geadopteerde katten op de kist tilde.

Margarito Martínez en Lourdes Maldonado waren de tweede en de derde journalist die in Mexico werden vermoord dit jaar. Op 10 januari was ook al in Veracruz, ruim duizend kilometer naar het zuidoosten aan de kust van de Golf van Mexico, hoofdredacteur José Luis Gamboa van nieuwswebsite Inforegio doodgestoken. Het vierde dodelijke slachtoffer, Roberto Toledo, werd in het plaatsje Zitácuaro, in de Centraal-Mexicaanse deelstaat Michoacán, afgelopen maandag doodgeschoten. Hij werkte als cameraman en videoredacteur voor Monitor Michoacán, een nieuwswebsite.

Gewend geraakt aan geweld

Mexico is al ruim een decennium een van de dodelijkste landen voor journalisten ter wereld en veruit het dodelijkste op het Westelijk Halfrond. Volgens de Mexicaanse afdeling van persvrijheidsorganisatie Article 19 zijn er alleen al deze eeuw ten minste 148 verslaggevers en medewerkers van media in het land vermoord. Ook voert Mexico wereldwijd de lijst aan met het hoogste aantal verdwenen journalisten, ten minste 23 volgens de Nationale Mensenrechtencommissie (CNDH).

Het geweld tegen de pers gaat echter verder dan moorden en verdwijningen. Dagelijks melden verslaggevers volgens Article 19 het slachtoffer te zijn van mishandeling, bedreigingen, ontvoeringen, diefstal en vernieling van camera’s en mobiele telefoons. Vele tientallen journalisten hebben de afgelopen jaar door dreigingen hun woonplaatsen moeten ontvluchten.

Zelfs in een land waar journalisten gewend zijn geraakt aan geweld, heeft de golf van moorden in de afgelopen weken voor geschokte reacties gezorgd. Veel journalisten vragen zich vertwijfeld af hoe het nu verder moet. Zeker in Tijuana, wat sowieso al met 1932 moorden vorig jaar de moordhoofdstad van het land was. “We leven in een maatschappij waarin journalisten aangevallen worden, omdat we verslag doen van dingen die door politici en door criminelen niet mogen worden gezien”, legt García uit. “We zijn een makkelijk doelwit.”

Samenwerken met corrupte autoriteiten

Volgens organisaties als Article 19 komt het geweld vaak vanuit de hoek van criminele bendes, die in Mexico al tientallen jaren territoriumoorlogen met elkaar en de Mexicaanse regering uitvoeren in grote delen van het land. In 2006 escaleerden die conflicten toen de toenmalige president Felipe Calderón besloot het leger tegen de bendes in te zetten. Sindsdien zijn in een niet aflatende golf crimineel geweld honderdduizenden mensen omgekomen en, volgens de federale regering, bijna honderdduizend mensen verdwenen. Persvrijheidsorganisaties en journalisten zelf zeggen echter ook dat de bendes vaak samenwerken met corrupte autoriteiten, vooral politieagenten, burgemeesters of zelfs volksvertegenwoordigers.

Vaak is echter niet bekend waaróm de journalisten worden aangevallen, ook in Tijuana. Margarito Martínez had in december laten weten dat hij zich bedreigd voelde door een aantal aanvaringen met een populaire vlogger waarvan kwade tongen beweren dat hij banden met criminele bendes zou hebben. Maldonado zei in 2019 tijdens een persconferentie tegen president Andrés Manuel López Obrador dat ze vreesde voor haar leven, omdat ze in een rechtszaak was verwikkeld met een voormalige werkgever, een televisiezender waarvan Jaime Bonilla, een invloedrijke zakenman en politicus die later dat jaar gouverneur van Baja California zou worden, de eigenaar is.

Bonilla ontkende een dag na de moord op Maldonado op Twitter in alle toonaarden iets tegen haar te hebben. En Hiram Sánchez, de openbaar aanklager die tot vorige week beide moordzaken overzag, liet weten dat de autoriteiten vooralsnog niet weten waarom beide journalisten zijn vermoord. “We sluiten niets uit”, verzekerde hij in een telefoongesprek vorige week maandag. “Dus ook niet of het met hun werk als journalist te maken heeft.”

Lijfwachten, camerasystemen, onderduikadressen

Het gevolg van het constante geweld, is dat steeds meer journalisten in Mexico het niet meer aandurven om nog verslag te doen van crimineel geweld of onderzoek te doen naar corruptie. “Er zijn dingen hier die we weten, die ik weet, maar waar ik gewoon niets over kan publiceren of filmen”, zegt García. “Als je verslag wilt doen van sommige politici of over wat er gebeurt in de onderwereld, dan kan dat zelfmoord zijn.”

De Mexicaanse federale regering en sommige deelstaatregeringen hebben de afgelopen jaren stappen ondernomen om het geweld tegen te gaan. Zo is in 2012 het zogenoemde ‘Federale Mechanisme voor Bescherming van Mensenrechtenverdedigers en Journalisten’ opgericht, een agentschap dat wordt geleid door het ministerie van binnenlandse zaken en vanuit Mexico-Stad zo’n 1500 mensen, waaronder ongeveer 500 journalisten, voorziet van veiligheidsmaatregelen. Denk aan lijfwachten, camerasystemen, onderduikadressen en een ‘paniekknop’. Ook is er een speciale openbaar aanklager, die sinds 2010 de misdaden tegen journalisten op federaal niveau kan onderzoeken.

Journalisten die zelf ervaring hebben met die instituties, zeggen echter dat ze weinig vertrouwen hebben. Ze klagen dat deze organisatie te weinig geld en mankracht heeft en slechte coördinatie hun veiligheid juist in gevaar brengt. Tenminste negen journalisten die op papier onder bescherming stonden, zijn de afgelopen vijf jaar vermoord.

Ook Lourdes Maldonado had beveiliging gekregen, zij het van de deelstaatregering in Baja California. Die liet camerabewaking bij haar woning aanbrengen. Ook meldde een patrouillewagen zich regelmatig bij haar voordeur en zou ze een paniekknop hebben gekregen.

Bijna iedere week bedreigingen

“Ik heb vaak het gevoel dat instituties van de regering helemaal geen interesse hebben in het echt garanderen van onze veiligheid,” zegt Jonathan Cuevas, de hoofdredacteur van persbureau API Guerrero. Hij moest in 2019 wegvluchten uit Iguala, een stad tweehonderd kilometer ten zuiden van Mexico-Stad, nadat een criminele bende hem en zijn verslaggevers bedreigde.

“De federale regering heeft ons toen wel geholpen om naar een andere plek te vluchten, maar doet verder niets om ervoor te zorgen dat ik op termijn weer terugkan. Ik ontvang nog steeds bijna iedere week bedreigingen, via Facebook, via WhatsApp. Er is niets met mijn aangiftes gedaan.”

Ook de speciale openbaar aanklager in Mexico-Stad, die bekend staat onder de afkorting FEADLE, heeft sinds haar oprichting in 2010 weinig resultaten geboekt. Hoewel enkele verdachten van de moorden op onderzoeksjournalisten Javier Valdez Cárdenas en Miroslava Breach Velducea (beiden in 2017 gedood door drugsbendes) achter de tralies verdwenen, blijven verreweg de meeste moorden onbestraft.

Het is die straffeloosheid die ervoor zorgt dat journalisten als Jorge García vrezen dat het moorden door zal blijven gaan. “We voelen ons kwetsbaar, want wie journalisten wil aanvallen, kan dat doen, wetende dat ze waarschijnlijk nooit in de cel zullen belanden”, zegt hij. “Het probleem hier in Tijuana en in andere plekken in het land, is dat we nooit echt weten waar het gevaar precies vandaan kan komen. Het kan de politie zijn, of een criminele bende. Wie gaat ons beschermen?”

Gewoonweg niet veilig in dit land

In de dagen na de recente moorden werd er door woedende journalisten in tientallen steden gedemonstreerd tegen het geweld, ook in Tijuana. Het waren de grootste demonstraties van journalisten in jaren. De protesten lijken echter weinig indruk te maken op president Andrés Manuel López Obrador, die sinds zijn aantreden in 2018 dagelijks op zijn persconferentie in de ochtend journalisten en kritische media uitmaakt voor ‘corrupt’ en ‘leugenachtig’.

“Er zijn maar heel weinig journalisten die zich aan hun nobele taak van informeren houden”, zei de president spottend op 28 januari, een dag nadat dezelfde Lourdes Maldonado, die drie jaar geleden nog tegen hem had gezegd dat ze werd bedreigd, was begraven.

“Ik denk nochtans dat de moorden van de laatste weken iets los hebben gemaakt, dat er een nieuw bewustzijn is ontstaan over dat we gewoonweg niet veilig zijn in dit land”, zegt Maria Idalia Gómez, de hoofdredacteur van Eje Central, een krant in Mexico-Stad. “Het is nu wel duidelijk dat we zo echt niet verder kunnen.”

Lees ook:
Journalisten Mexico doodsbang na golf van moorden

Het geweld tegen journalisten in Mexico neemt toe. In sommige streken zijn alle media gestopt, uit angst voor geweld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden