SPD-leider Olaf Scholz viert zijn overwinning.

AnalyseVerkiezingswinst

Na de winst van links in Duitsland is de vraag: spoelt er een linkse golf over Europa?

SPD-leider Olaf Scholz viert zijn overwinning.Beeld REUTERS

In Duitsland werden de sociaaldemocraten de grootste. Dat was ook al zo in Noorwegen, Finland, Zweden, Denemarken en Spanje. Maar het is de vraag of ze in Europa werkelijk bezig zijn aan een comeback. Het kan ook toeval zijn.

De afgelopen jaren hebben ze het allemaal gelezen, in de sombere partijblaadjes. Dat de sociaaldemocratie dood was, voorbij, een mislukking. Dat ze moesten fuseren, een nieuw verhaal verzinnen. Dat ze waren uitgehold, het vertrouwen voorgoed verloren hadden. Dat ze dinosauriërs waren in het digitale tijdperk, dat ‘solidariteit’ een loze kreet geworden was, dat niemand op ze zat te wachten.

Liever luisteren? Onze collega's van Blendle spraken dit artikel voor u in.

Maar ze bleven sociaaldemocraat. Ze geloofden erin. Ze lazen de analyses, gingen op zoek naar een nieuw verhaal en kwamen dan toch altijd weer uit bij het oude. Het verhaal van eerlijk, van werk, het verhaal ­tegen uitbuiting.

En kijk! Als vandaag de sociaal­democraten uit het Europarlement bijeenkomen in Malta, moet je ze dan eens zien. Ze zullen hun blik op de horizon richten en fier voortstappen in hun rode jurken, met hun rode dassen, in hun losjes omgeslagen rode sjaaltjes. Ze zijn er weer. De ­sociaaldemocratie is niet dood. Hoopvol zullen ze zeggen: de Duitse verkiezingen zijn een maatstaf voor de toekomst. Als we de grootste zijn daar, in dat oerconservatieve land, dan volgen er vast meer.

De warme gloed van de overwinning

Ze hoopten het al langer. Ze voelden de warme gloed van de over­winning twee jaar geleden al, toen er verkiezingen waren in Spanje. Een klinkende overwinning viel toen de PSOE ten beurt, de partij die onder leiding van de toen 47-jarige Pedro Sánchez opeens weer terugschoot in de kiezersgunst. De partij won 125 van de 350 zetels, 38 meer dan in 2016.

Toen al voorspelde Sanchez wat er stond te gebeuren: zijn land was geen uitzondering.

“Vele jaren geleden”, zei hij, “hoorden we dat deze partij geen toekomst meer had. (...) Nu staan we hier, en zetten we dit recht voor het heden en de toekomst. Met een boodschap voor heel Europa: de ­sociaaldemocratie heeft veel geschiedenis en vooral veel toekomst, omdat ze een groots heden heeft. Spanje is daar een goed voorbeeld van.”

Pedro Sánchez won de verkiezingen in Spanje met de PSOE. Beeld AP
Pedro Sánchez won de verkiezingen in Spanje met de PSOE.Beeld AP

En inderdaad. Ook Portugal kreeg een bewind van sociaaldemocraten. En Zweden, Noorwegen, Denemarken.

Ook de kiezers van Finland, dat tot 2014 een lange traditie van sociaaldemocratische regeringen kende, keerden terug naar hun oude sociaaldemocratische leiderspartij. Nu komt daar Duitsland bij. Plots vraagt de wereld zich af: zijn de sociaaldemocraten terug?

En hoe!, zullen de Europarlementariërs antwoorden vanuit Malta vandaag, opgelucht. Nu zal het voorbij zijn met de analyses over hoe de politieke elite van de soicaaldemocraten zich vervreemdde van de arbeidersklasse. Hoe ze zichzelf uit de markt hadden geprezen door aan regeringen deel te nemen die bezuiniging op bezuiniging stapelden, zo bijdroegen aan een samenleving waarin de rijken rijker werden en de armen armer. Met dat gepalaver over hoe ze simpelweg niet gebouwd waren voor een globaliserende wereld.

Poef! poef! poef! – allemaal sociaaldemocratische bommetjes

Nu is in de VS Biden aan de macht, toch een soort bondgenoot. In Canada werd Trudeau herkozen. En in Europa gaat het van poef! poef! poef! – allemaal sociaaldemocratische bommetjes die ontploffen op het politieke toneel.

Het was afwachten en uitzitten, maar ze hebben zeker het idee dat zij het antwoord hebben op de crises van vandaag. Het gebrek aan betaalbare woningen is niet alleen in ­Nederland, maar in heel Europa een probleem. De te ver doorgeflexte arbeidsmarkt net zozeer. Die superrijken met hun superbezittingen. En omdat de Nederlandse Eurocommissaris Frans Timmermans het Brusselse voorstel van de Green Deal heeft gelanceerd, kunnen de sociaaldemocraten er ook op tamboereren dat de oplossing van het klimaatprobleem bij hen vandaan moet komen.

Politieke analisten zeggen verder dat in Duitsland de pandemie een rol speelde. Plotseling zien de burgers weer een grote rol weggelegd voor de staat, die moet zorgen voor de publieke gezondheid, die burgers en bedrijven ondersteunt in tijden van nood. Het is weer eens iets anders dan de vrees voor een overheid die te veel migranten binnenlaat, het sentiment waarop een hele golf populistische leiders zijn weg vond naar het pluche.

Het kan de populariteit van Scholz verklaren, want de leider van de sociaaldemocratische SPD was immers minister van financiën in het kabinet van Merkel. Hij was degene die de coronasteun organiseerde en ook degene die de burgers steunde die afgelopen zomer te maken kregen met hevige overstromingen.

Ineens geven andere thema’s de doorslag

Maar het kan ook komen doordat gewoon andere thema’s opeens de doorslag gaven. In het algemeen is het voor partijen aan de linkerkant van het politieke spectrum beter als sociaaleconomische thema’s het ­publieke debat beheersen. Wonen is links. Rechtse partijen gaat het voor de wind als het gesprek van de dag wordt gedomineerd door sociaal-­culturele thema’s: migratie of identiteit. Daar hoor je inderdaad nu even niets over.

Rui Rio, president van de Portugese PSD, tijdens de campagne in 2019. Beeld Hollandse Hoogte / EPA
Rui Rio, president van de Portugese PSD, tijdens de campagne in 2019.Beeld Hollandse Hoogte / EPA

Toen twee weken geleden de sociaaldemocraten de grootste partij werden in Noorwegen, zei de Noorse politica Anniken Huitfeldt tegen de pers dat ‘er duidelijk iets aan de hand is’.

“Zweden koos al voor de sociaaldemocraten, Denemarken, Finland en nu wij. Tijdens de coronapandemie zijn mensen misschien op zoek gegaan naar een publiek antwoord op het welzijnsvraagstuk. Ik denk ook dat ze zien dat de inkomens­ongelijkheid te groot is geworden.” Huitfeldt wees op het belang van ­betaalbaar wonen en het belasten van de hogere inkomensgroepen.

Zijn dat inderdaad in heel Europa kiezersthema’s, dan is het logisch dat de sociaaldemocraten nu winnen. Nu gaat het erom antwoorden te vinden op het klimaatprobleem en de woningkrapte. Maar zou dat inderdaad de huidige aantrekkingskracht van de SPD in de Duitse verkiezingen verklaren, dan zou vooral de jongere generatie op die partij moeten stemmen.

Helaas, dat blijkt niet het geval. De SPD haalde haar grootste winst nu juist bij de ouderen, de 65-plussers. Van hen stemde nu 35 procent op de sociaaldemocraten, terwijl dat bij de vorige verkiezingen nog maar 24 procent was. Woningen heeft ­deze groep al en vaste aanstellingen hebben ze niet nodig.

Op zoek naar een vertrouwd, betrouwbaar gezicht

We kunnen het ze niet vragen, maar het is heel waarschijnlijk dat deze groep kiezers helemaal niet zo met een politiek thema bezig was. Dat ze bij het vertrek van Angela Merkel op zoek waren naar een vertrouwd, betrouwbaar gezicht en dat dachten te vinden in de persoon van Scholz, ook al is hij dan van een andere partij.

De rode politici in Malta kunnen dan in hun handjes aan het knijpen zijn, het is ook nu in Duitsland de sociaaldemocraten de verkiezingen wonnen, nog altijd te vroeg om te spreken van een sociaaldemocratische comeback.

De Deense premier Mette Frederiksen op campagne in 2019. Beeld REUTERS
De Deense premier Mette Frederiksen op campagne in 2019.Beeld REUTERS

De Noorse sociaaldemocraten zijn de grootste partij in een parlement met tien partijen.

De Europese trend neigt nog altijd naar meer fragmentatie dan naar een nieuwe, massale beweging naar links. En waar de sociaaldemocraten in Noorwegen en Duitsland wonnen, kregen ze in Nederland onlangs nog een politieke optater. Ook in Frankrijk, waar volgend voorjaar verkiezingen zijn, is het niet heel waarschijnlijk dat de sociaaldemocraten zullen winnen.

Bovendien gaat het bij de huidige winsten in Noorwegen en Duitsland niet om enorme veranderingen. De SPD is een paar procenten groter dan de christendemocraten in de combinatie van CSU en CDU.

Het is ze gegund, na al die jaren van neerslachtigheid, maar het is de vraag of de opgetogen stemming in dat congrescentrum in Malta inderdaad terecht is. Of inderdaad, zoals de Spaanse premier Sánchez in 2019 voorspelde of de Noorse politica Huitfeldt hoopte, een sociaaldemocratische golf over Europa trekt.

Het zou ook zomaar kunnen dat het toeval is. Dat Scholz bijvoorbeeld vooral verkozen werd omdat hij niet die op het verkeerde moment in een giechelbui uitbarstende Armin ­Laschet van de CDU was.

Geen aantrekkingskracht voor de jeugd

Kijkend naar de leeftijdsgroepen waarbij Scholz vooral populair was, gaat de theorie dat de sociaaldemocratische ideologie voor de jeugd geen aantrekkingskracht heeft, nog altijd op. Van de Duitse 25-minners stemde nog geen kwart op een van de twee oude machtspartijen CDU (10 procent) of SPD (14 procent). Zij stemde op nieuwe, frisse, jonge partijen, op radicalere ideeën aan de linker- en aan de rechterkant. Omdat er steeds nieuwe jonge kiezers bijkomen, is de kans groot dat de oude partijen nog altijd aanhangers blijven verliezen.

De fragmentatie die daardoor optreedt, kan op de lange duur zomaar groter worden, een probleem waar bijvoorbeeld Nederland ook mee te maken kreeg.

Duitse kiezers konden nu op ­zeven partijen stemmen, waar er vroeger vier waren. “De Duitse politiek is vooral rommeliger geworden”, schreef de The New York Times gisteren. “Het is voor het eerst sinds de jaren vijftig dat er drie partijen ­nodig zijn om een coalitie te vormen.”

Natuurlijk is de vreugde op de Maltese conferentie van sociaal­democraten wel terecht. Valt het bondskanselierschap in handen van Scholz, dan kan hij een behoorlijke stempel drukken op de Duitse en de Europese toekomst. Hij zal aan de meeste andere premiers uit de ­sociaaldemocratische familie grote steun hebben, al is het de vraag in hoeverre de familie het eens kan worden met de Deense versie van de ideologie. Die vermengt klassieke linkse thema’s met een strenge anti-immigratiekoers.

Maar het staat nog altijd niet vast dat er nu een glorieus tijdperk aanbreekt voor de politiek van de mensen die het woord ‘solidariteit’ bleven uitspreken toen echt niemand er meer in geloofde. Daarvoor is de Duitse overwinning te zwak.

Lees ook:

Berlijn bij het stemlokaal: ‘Door Scholz hebben we weer vertrouwen in de SPD’

Kiezers in Berlijn speculeren bij de stembureaus al volop over de winnaars en de mogelijke coalities die Duitsland straks kunnen gaan regeren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden