Maart 2019: de 'gele hesjes' demonstreren op de Champs Elyssees in Parijs.

Verkiezingen Frankrijk

Na de ‘gele hesjes’ zette Frankrijk kleine stapjes richting meer directe democratie. Hoe staat het er nu voor?

Maart 2019: de 'gele hesjes' demonstreren op de Champs Elyssees in Parijs.Beeld ANP / Abaca Press

Emmanuel Macron werd na zijn aantreden in 2017 verrast door de woede van de gele hesjes die meer inspraak eisten. Met kleine stapjes wordt nu met directe democratie geëxperimenteerd. Tweede deel van een serie over de Franse presidentsverkiezingen.

Pieternel Gruppen

De beweging van gele hesjes golfde in het najaar van 2018 door het uitgestrekte Frankrijk. Van noordelijk Lille tot aan zuidelijk Marseille bezetten de deelnemers rotondes en blokkeerden ze wegen. Ze waren woedend, dat was duidelijk. Boos omdat de benzineprijzen alweer waren gestegen, en dat er aan het einde van de maand steeds minder op hun bankrekening stond. Maar het ging ze zeker niet alleen om meer geld. Op de hesjes stond hier en daar ook de afkorting RIC geschreven, een verwijzing naar het Référendum d’Initiative Citoyenne. Ze eisten de invoering van het referendum om burgers meer invloed op de politieke besluitvorming te geven.

De gele hesjes voelden zich verwaarloosd door de overheid. Want die overheid lijkt voor de meeste inwoners erg ver weg. Dat heeft niet alleen met de enorme oppervlakte van Frankrijk – met bijna 550.000 vierkante kilometer het grootste EU-land – te maken. Frankrijk is ook een van de meest gecentraliseerde landen van Europa. De belangrijkste beslissingen worden in Parijs genomen. En binnen de hoofdstad zijn de ogen dan weer vooral gericht op het Elysée-paleis, de officiële residentie van de president.

De Franse omslag

De Fransen kiezen in april een nieuwe president. Emmanuel Macron beloofde bij zijn aantreden in 2017 een omwenteling voor zijn land. Hij zou de ongelijkheid aanpakken, de Fransen meer inspraak geven en de politiek grondig hervormen. Trouw trekt komende tijd het land in om te zien of dat is gelukt.

“Frankrijk is het land van de krachtige leiders aan de top”, zegt Clara Egger, een Franse politicoloog die doceert aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Het is het land van Napoleon Bonaparte, het land van Charles de Gaulle en nog altijd heeft de president veel te zeggen. Dat sterke leiderschap wordt ook in de huidige verkiezingscampagne bij de verschillende kandidaten gepromoot. Waar dat idee van de behoefte aan een sterke leider vandaan komt? Ik denk dat het koloniale verleden daar wel een rol bij heeft gespeeld.”

Ongelijkheid

Parijs moest het koloniale rijk – dat zich op het hoogtepunt uitstrekte van Afrika tot aan Indochina en de Stille Zuidzee – bij elkaar zien te houden. Krachtig leiderschap was nodig om controle te houden. Maar Egger denkt dat ook de ongelijkheid in Frankrijk meespeelt bij die hardnekkige traditie van sterke leiders en de wens om controle te houden. “De ongelijkheid in dit land zit heel erg diep. De Franse Revolutie heeft laten zien dat ontevreden groepen in staat waren het regime omver te werpen.”

Ook al was er in het najaar van 2018 geen sprake van een revolutie, het ging er hard aan toe bij de protesten van de gele hesjes. Op de Champs-Élysées sneuvelden de ruiten van exclusieve winkelpanden, brandden auto’s uit en stegen dampen traangas op. Door het hele land botsten demonstranten met de politie. De kloof tussen burgers en de macht moest worden overbrugd, besefte ook Macron, die totaal was overrompeld door de woede die loskwam in zijn land.

In een poging de gemoederen te bedaren lanceerde de president begin 2019 le Grand Débat National, een groot nationaal debat. Door heel Frankrijk werden in allerlei zaaltjes duizenden bijeenkomsten georganiseerd waar burgers hun zorgen, hun ontevredenheid en hun grieven kwijt konden. Deze sessies, die zo’n twee maanden in beslag namen, waren vooral bedoeld om stoom af te blazen, van echt meepraten of meebeslissen was geen sprake.

Amandine Roggeman (midden). Beeld
Amandine Roggeman (midden).Beeld

Dat was wel de opzet van de Convention Citoyenne pour le Climat. (CCC) Met deze klimaatconventie wilde Macron een stap verder gaan dan het Grand Débat en de ‘gewone Fransen’ ook echt inspraak geven. Een groep van 150 burgers werd uitgenodigd om mee te praten over een nieuwe klimaatwet, die als doel heeft de uitstoot van CO2 in 2030 met 40 procent te reduceren.

Honderdduizenden Fransen werden benaderd of ze mee wilden doen. Uiteindelijk moest daar een representatieve groep van 150 mensen uit worden gedestilleerd. Amandine Roggeman was een van hen, vertelt ze in een café in het hartje van Parijs. “Ik was op vakantie in Griekenland en zat op het strand toen ik een sms ontving met de vraag of ik eventueel aan dit project wilde meedoen. Veel mensen dachten dat het om reclame ging. Toevallig had ik er al over gehoord op de radio dus ik nam het bericht wel serieus en meldde mij aan.” Vele vragenlijsten volgden om ervoor te zorgen dat er een juiste afspiegeling van de bevolking zou worden geselecteerd. Roggeman, een Parijse twintiger die op de communicatieafdeling van het paleis van Versailles werkt, vertegenwoordigde de ‘young professionals’ en werd uitgekozen.

“Ik was heel enthousiast, ook al had ik geen idee wat ik kon verwachten. Zo’n conventie had nog nooit plaatsgevonden in de Franse geschiedenis. Van tevoren kregen we alleen wat praktische informatie, wanneer we op welke plek moesten komen opdagen.”

Diverse groep

Een beetje onwennig kwamen de 150 in het najaar van 2019 voor het eerst bij elkaar, zo is te zien op beelden van de CCC. Uit alle hoeken van Frankrijk, sommigen zelfs uit overzeese gebiedsdelen, reisden ze af naar het ronde Palais d’Iena dicht bij de Eiffeltoren. Een heel diverse groep: mannen, vrouwen, jong, oud, hoog of juist laag opgeleid. Toch zouden ze samen met een gemeenschappelijk pakket voorstellen voor de nieuwe klimaatwet moeten komen. Het was het begin van een heel intensieve periode, zegt Roggeman. “Het kostte heel veel energie, na een sessie voelde ik mij helemaal leeg.”

Zo’n negen vrije weekenden bracht zij al debatterend met haar 149 collega’s door.

Tijdens de plenaire sessies namen de burgers op de rode pluchen stoelen in de grote zaal de belangrijkste beslissingen. In vijf kleinere werkgroepen gingen de burgers dieper op de thema’s in. “Ik zat in de werkgroep die zich over consumentengedrag boog, andere thema’s waren wonen, voedsel, werken, produceren en vervoer.” In de kleinere groepen leerden de burgers elkaar beter kennen en werden ze geconfronteerd met de sterke sociale verschillen in het land, zegt Roggeman. “Iedereen – ook ik – wilde persoonlijke ervaringen kwijt. Ik vertelde bijvoorbeeld dat ik mijn boodschappen in de biologische groentewinkel doe waar alles uit de regio komt. Maar dan zat ik naast een vrouw die op het platteland woonde en vijf kinderen had. Zij reed elke dag naar zo’n grote supermarkt met veel diepvriesproducten om aan het eind van de maand nog wat geld over te houden. Praten over onze levens was een grote les en een eye-opener.”

Eigen agenda

Kosten noch moeite werden gespaard om van de klimaatconventie een succes te maken. Deskundigen en ministers werden ingevlogen om de burgers van allerlei achtergrondinformatie te voorzien. Ook president Macron zelf kwam af en toe poolshoogte nemen. Hij nam plaats tussen de 150 burgers, informeerde hoe het ging en beantwoordde vragen.

“Hij is een heel goede spreker en hij weet snel contact met mensen te maken”, zegt Roggeman. “Maar als hij langskwam had hij natuurlijk wel altijd zijn eigen agenda bij zich. Ik weet niet of de dingen die we bij deze bijeenkomsten tegen hem zeiden ook echt voor een ‘gamechanger’ hebben gezorgd en of ons werk zijn oorspronkelijke visie heeft veranderd. Dat weet ik niet en dat zullen we nooit weten.”

Jokers

Hoe enthousiast de groep van 150 ook was begonnen, de sfeer sloeg om toen Macron aangaf niet alle 149 ideeën die de klimaatconventie na een jaar hard werken had geformuleerd over te zullen nemen. “Aan het begin van het proces had hij gezegd alle voorstellen ongefilterd over te nemen, maar na een jaar zei hij opeens zichzelf een paar jokers toe te staan.” Het wekte de woede van een aantal deelnemers, herinnert Roggeman zich. “Sommigen gingen daarbij wel grenzen over, vond ik. Ze schreeuwden tegen hem of riepen dat hij zich niet aan zijn woord had gehouden. Je kunt met elkaar van mening verschillen maar je moet wel respect voor de functie blijven tonen, het gaat wel om de president!”

Zelf vindt Roggeman het net zo goed jammer dat niet alle voorstellen integraal in de nieuwe klimaatwet zijn opgenomen, maar ze toont ook begrip. “Sommige voorstellen konden niet worden doorgevoerd omdat ze op Europees of juist op lokaal niveau moeten worden geregeld. Ik ben mij er echt wel van bewust dat dit niet het perfecte voorbeeld van directe democratie was. Maar hoe je het wendt of keert: uit dit proces van burgers is wel een wet voortgekomen. En dat hebben we in Frankrijk nooit eerder gezien.”

Uit onvrede over de gebrekkige aandacht voor directe democratie besloot de Franse politicoloog Clara Egger zich ook kandidaat te stellen voor het presidentschap. Beeld Foto Florence Chatelot
Uit onvrede over de gebrekkige aandacht voor directe democratie besloot de Franse politicoloog Clara Egger zich ook kandidaat te stellen voor het presidentschap.Beeld Foto Florence Chatelot

Hoeveel de regering in de uiteindelijke klimaatwet nou wel of niet van de 150 burgers heeft overgenomen is Roggeman nog altijd niet duidelijk. “Maar dat ze niet zo ambitieus was als wij graag hadden gezien is zeker; er werd voortdurend aan de getallen gemorreld. Zo wilden we een verbod op vliegtickets in Frankrijk als er een alternatief van een treinrit van vier uur voorhanden was. Een goed idee, vond de regering maar paste het voorstel wel aan met een treinrit van tweeënhalf uur als voorwaarde.”

Andere voorstellen die het niet hebben gehaald, zoals cheques voor biologisch eten voor de armste families, ziet Roggeman nu terugkeren in het publieke debat. “We wilden bijvoorbeeld dat iedereen in Frankrijk toegang zou krijgen tot kwalitatief goed eten en dat daar publiek geld voor gebruikt moest worden. Ik zie nu in de media allerlei stukken verschijnen over dat idee.”

Met een afsluitende ceremonie in de tuin van het Elysée, die live werd uitgezonden op tv, werd de klimaatconventie afgerond. De 150 deelnemers werden gefeliciteerd met hun werk en bedankt voor hun bijdragen.

Geen aandacht

Daarna werd het stil. De klimaatconventie is een beetje een taboeonderwerp geworden, merkt Roggeman. Misschien speelt de onvoldoende die de deelnemers Macron bij de uiteindelijke evaluatie van het proces gaven daarbij een rol denkt ze. In elk geval vestigt de president in de huidige campagne, volgens Roggeman, geen aandacht op de conventie. Wel heeft Macron aangegeven het Grand Debat in zijn eventuele tweede termijn te willen hervatten.

Toch valt politicoloog Egger op dat directe democratie nauwelijks op de agenda staat bij de verschillende kandidaten. “Ze hebben het liever over eeuwige thema’s als identiteit, migratie en veiligheid. Ik heb het idee dat er totaal geen connectie is tussen de debatten die de politici op tv voeren en de gesprekken die je op straat hoort. De ongelijkheid in het land neemt toe, maar het lijkt wel alsof ‘make France great again’ de boventoon voert. Het is een campagne die teruggrijpt op het verleden. In plaats van naar de toekomst te kijken, hebben ze het weer over Charles de Gaulle. Laat die man toch eens met rust en kijk verder!”

Uit onvrede over de gebrekkige aandacht voor directe democratie besloot Egger zichzelf maar in de verkiezingsstrijd te gooien. Na overleg met allerlei organisaties en groepen die pleiten voor meer inspraak van burgers, stelde zij zich kandidaat als president. “Als wetenschapper kun je boeken en artikelen blijven schrijven over het onderwerp maar op een bepaald moment wil je meer doen.”

Begin van een netwerk

In de weekenden reisde Egger van Groningen naar Frankrijk om campagne te voeren. Ondertussen probeerde ze de 500 benodigde handtekeningen van burgemeesters te verzamelen om zich officieel kandidaat te mogen stellen. Een kansloze zaak wist ze van tevoren. “Maar we wilden met deze actie vooral het debat over directe democratie aanzwengelen.” En dat is volgens haar gelukt. Meer burgemeesters dan verwacht – uiteindelijk tientallen – schaarden zich achter haar kandidatuur. Niet genoeg voor een officiële kandidatuur maar wel voor het begin van een netwerk van mensen met invloed die democratische hervorming bepleiten. “In sommige steden zie je al voorzichtig een beweging richting meer inspraak voor burgers. Het gaat langzaam en het is laat, maar 90 procent van de Fransen weet nu in elk geval wel wat directe democratie is.”

Ook al zijn het misschien kleine stapjes die richting meer inspraak voor burgers worden gezet, ze zijn niet zonder betekenis, vindt ook Roggeman. “De klimaatconventie – hoe bescheiden de omvang ook was – geeft toch het idee dat je als burger iets kan betekenen. Je burgerschap op deze manier invulling geven vond ik een fantastische ervaring waar eigenlijk iedereen recht op zou moeten hebben.”

Lees ook:

Hoe de ‘zelfingenomen en afstandelijke’ Macron voor de verkiezingen zijn imago oppoetst

Emmanuel Macron beloofde niets minder dan een revolutie toen hij aantrad als president, een totaal nieuwe manier van politiek bedrijven. Maar de praktijk blijkt weerbarstig en de sociale breuklijnen in het land diep. Deel 1 van een serie over de Franse verkiezingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden