Analyse Gevangenissysteem VS

Na 36 jaar onschuldige opsluiting eindelijk vrij

Alfred Chestnut, Andrew Stewart en Ransom Watkins konden maandag na 36 jaar de gevangenis verlaten. Beeld AFP

 Het Amerikaanse OM doet actiever onderzoek naar juridische dwalingen. Daardoor kwamen maandag drie mannen vrij, nadat ze 36 jaar vastzaten voor een moord die ze niet begingen.

Het was een zaak die de Amerikaanse stad Baltimore in 1983 hevig beroerde: de eerste school shooting in de stad, met de dood van de veertienjarige DeWitt Duckett tot gevolg. De jongen werd in de gang van zijn middelbare school neergeschoten toen hij niet snel genoeg zijn jas wilde afgeven. Onder druk van grote publieke verontwaardiging veroordeelde een jury in sneltreintempo drie 16-jarigen tot een levenslange gevangenisstraf voor de moord.

Daarna duurde het tot afgelopen maandag voordat Alfred Chestnut, Ransom Watkins en Andrew Stewart, inmiddels vijftigers, hun cellen mochten verlaten. Een rechter in Baltimore bepaalde dat de drie onschuldig zijn. “Ik snap dat het weinig voor jullie zal betekenen, maar toch wil ik namens het strafrechtsysteem mijn verontschuldigingen aanbieden”, zei Charles J. Peters nadat hij zijn oordeel had gegeven.

Chestnut deed een beroep op de Amerikaanse Wob

Hun vrijlating hebben de mannen vooral te danken aan het doorzettingsvermogen van Alfred Chestnut. Terwijl Watkins en Stewart zich na verloop van tijd neerlegden bij hun lot, bleef Chestnut decennia strijden voor zijn recht. Zo deed hij vorig jaar een beroep op de Amerikaanse variant van de Wet openbaarheid bestuur om inzage te krijgen in zijn procespapieren die ten tijde van de rechtszaak vertrouwelijk waren verklaard. In de vrijgegeven stukken bleken verschillende ontlastende getuigenverklaringen te staan, en getuigenissen die wezen op de echte dader. Dat er dergelijke getuigenissen waren, werd tijdens het proces van 1984 glashard ontkend door de toenmalige openbaar aanklager Jonathan Shoup.

Bij de huidige openbaar aanklager van Baltimore, Marilyn Mosby, kreeg Chestnut nu dan toch gehoor voor zijn roep om gerechtigheid. Toen Mosby in 2015 aantrad zorgde ze ervoor dat een speciale integriteitsafdeling zich ging bezighouden met het onderzoeken van potentiële juridische dwalingen. Ze nam daarvoor zeven mensen in dienst en begon een samenwerking met verschillende ‘onschuld projecten’: particuliere initiatieven, vaak verbonden aan universiteiten, die omstreden veroordelingen onderzoeken. Dit team dook opnieuw in de zaak, sprak getuigen, en concludeerde dat de drie onschuldig waren.

‘Van deze mannen is 36 jaar van hun leven gestolen’

Mosby reageerde ingetogen op de uitspraak. “Vandaag is geen overwinning. Vandaag is een tragedie, want van deze mannen is 36 jaar van hun leven gestolen.” De drie kwamen nooit in aanmerking voor vervroegde vrijlating, omdat ze volhielden dat ze het niet hadden gedaan. 

Mosby weet ook dat deze zaak niet op zichzelf staat: het gaat vaker mis binnen het Amerikaanse rechtssysteem. Door tunnelvisie bij rechercheurs, overijverige aanklagers, of corruptie binnen politiekorpsen. Alleen al in Baltimore werden de afgelopen drie jaar door Mosby’s integriteitsafdeling vier mannen alsnog vrijgesproken van moord. Zij hadden bij elkaar bijna tachtig jaar onschuldig in de cel gezeten. 

Het zelfreinigend vermogen in heel de VS is wel groeiende. Sinds de eeuwwisseling en de ontwikkeling van DNA-onderzoek (dat het makkelijker maakt om daderschap te checken), zijn particuliere ‘onschuld-projecten’ in opkomst. Daar komen nu integriteitsafdelingen van lokale aanklagers bij, die sinds een jaar of vijf overal in de VS opduiken – inmiddels zijn het er Amerika-breed al zo’n vijftig. De OM-afdelingen hebben meer mogelijkheden dan de particuliere initiatieven om juridische obstakels te omzeilen en mensen zo snel mogelijk vrij te krijgen.

Onschuldig veroordeelden zaten gezamenlijk 22.000 jaar vast

Dat heeft (mede) geleid tot een flinke toename van het aantal vrijlatingen. Volgens het ‘Nationale Register voor Vrijspraak’ werden in 2018 in totaal 165 onschuldigen op vrije voeten gesteld (in 72 gevallen ging het om foutieve veroordelingen wegens moord). In de jaren negentig werden er hooguit zo’n vijftig mensen per jaar vrijgelaten. Het totaal aantal vrijgelatenen sinds 1989 stelt het register op zo’n 2500. Zij zaten gezamenlijk het duizelingwekkende aantal van 22.000 jaar vast.

Daar komen nu de ruim honderd jaar van Alfred Chestnut, Ransom Watkins en Andrew Stewart bij. Of zij geld krijgen voor al die verloren jaren is onduidelijk. In de staat Maryland, waar Baltimore ligt, bestaat geen geformaliseerde compensatie voor onterechte veroordelingen.

Andere vormen van gerechtigheid lijken ook ver weg: aanklager Shoup die de jury voorloog, overleed in 2016; de vermoedelijke echte dader werd in 2002 doodgeschoten. En de politieofficier die in de jaren tachtig het onderzoek leidde, ontkende tegenover The Washington Post dat hij iets fout had gedaan.

Chestnut was vooral heel blij toen hij zijn moeder als vrij man in de armen kon sluiten. “Ik heb hier altijd van gedroomd. Dit is waar mijn moeder zich al die jaren aan heeft vastgehouden. Dat ze haar zoon thuis zou zien komen.”

Lees ook:

Ongebroken na 43 jaar eenzame opsluiting

Hoe overleef je 43 jaar in bijna totale afzondering? Er zijn niet veel mensen die erover mee kunnen praten, maar Albert Woodfox wel. Hij zat meer dan vier decennia in een Amerikaanse isoleercel van anderhalf bij tweeënhalve meter, voordat hij vrijkwam. Ongebroken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden