AnalyseInterventie

Moskou helpt Kazachstan, maar vraagt daar wel wat voor terug

Russische militaire voertuigen staan klaar voor transport naar Kazachstan.  Beeld AFP
Russische militaire voertuigen staan klaar voor transport naar Kazachstan.Beeld AFP

Ongewoon snel besloot het Kremlin militairen naar Kazachstan te sturen, nadat daar eerder deze week onlusten uitbraken. Vanwaar die haastige spoed?

Jarron Kamphorst

Vlak voor het nieuwe jaar, op 28 december, stonden de Russische president Vladimir Poetin en zijn Kazachse collega Kassym-Jomart Tokajev nog gezellig handjes te schudden. In de marge van een informele top van de CSTO, de door Rusland geleide militaire alliantie van enkele oud-Sovjetrepublieken, babbelden de politiek leiders in Sint-Petersburg wat over de ‘strategische samenwerking’ tussen Rusland en Kazachstan.

Ouwe-jongens-krentenbrood zoals gebruikelijk bij ontmoetingen tussen Poetin en de bestuurders uit Centraal-Azië. Maar de leiders waren koud terug in hun presidentiële paleizen of de ongedwongen sfeer maakte plaats voor koortsachtig telefonisch overleg nadat Kazachstan te maken kreeg met een protestgolf die van west naar oost over het land trok.

Orde op zaken stellen

Het regime in de Kazachse hoofdstad Nur-Sultan werd zodanig overvallen door de protesten, dat ze direct de hulp van Moskou vroeg. Het telefoontje met het Kremlin leidde tot zeldzame directe actie: een paar uur later zaten er al 3000 Russische ‘vredestroepen’ in het vliegtuig naar Kazachstan om daar onder de vlag van de CSTO orde op zaken te stellen.

Dat Moskou ogenschijnlijk zonder twijfel overgaat tot ingrijpen, is opvallend. In 2010 deed Kirgizië eenzelfde beroep op het militaire bondgenootschap toen dat land eveneens te maken kreeg met gewelddadige opstanden, maar destijds weigerde Rusland troepen te sturen. Toenmalig president Medvedev beargumenteerde dat het ging om een interne, Kirgizische aangelegenheid en dat de CSTO alleen in actie komt als de territoriale integriteit van een van de lidstaten in gevaar komt door een buitenlandse ‘entiteit’.

Blijf die redenering volgen en Moskou had het verzoek uit Nur-Sultan net zo goed naast zich neer kunnen leggen. Het gaat immers om boze burgers die zich met harde hand tegen de eigen overheid verzetten, ook al klinkt in de Russische en Kazachse staatsmedia al her en der het bekende refrein dat de opstandige ‘terroristen’ onderdeel zijn van een westers complot dat eropuit is de regio te destabiliseren.

Verspreiding van de onrust

Dat het Kremlin hoe dan ook overgaat tot militaire steun aan Kazachstan, heeft alles te maken met de belangen die Moskou er te verdedigen heeft. Allereerst deelt Rusland een grens van 7.500 kilometer met het immense buurland, de langste landgrens ter wereld. Die grens is bovendien grotendeels onbewaakt en loopt dwars door dunbevolkt toendragebied, waardoor Moskou vreest voor een verspreiding van de onrust die de eigen en regionale veiligheid in gevaar brengt.

Ook de Russische infrastructuur in Kazachstan, waar 3,5 miljoen etnische Russen wonen, speelt een belangrijke rol. Zo bevindt de kosmodroom van Bajkonoer zich in het land. Sinds de val van de Sovjet-Unie leaset Moskou deze raketlanceerplaats die nog altijd geldt als de belangrijkste locatie voor Russische ruimtevaartprojecten. Datzelfde geldt voor het Sary Shagan-terrein waar Moskou onder meer antiballistische raketten test. Om optimaal gebruik te kunnen maken van die militair-strategische locaties heeft Rusland baat bij een stabiel politiek klimaat in Kazachstan en bestendige betrekkingen met het land.

Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie waren de relaties tussen beide landen dat ook. Maar de laatste jaren weten de machtshebbers in Nur-Sultan ook met regelmaat de wrevel van het Kremlin te wekken doordat ze in hun buitenlandbeleid steeds meer een balans zoeken tussen Rusland enerzijds en China en het Westen anderzijds.

Veiligheidstroepen in Kazachstan.  Beeld AP
Veiligheidstroepen in Kazachstan.Beeld AP

Voorwaarden aan de Russische steun

Van onvoorwaardelijke liefde tussen Moskou en Nur-Sultan is kortom geen sprake. Sterker, de afgelopen jaren probeerde Kazachstan het Sovjetverleden steeds nadrukkelijker van zich af te schudden door onder meer het cyrillisch schrift in te ruilen voor het Latijnse schrift. In het verlengde daarvan nam Margarita Simonjan, de hoofdredacteur van de Engelstalige tak van het Russische staatsmedium RT, alvast een voorschot op de voorwaarden die wat haar betreft aan de Russische militaire steun hangen. Op Twitter schreef ze dat Rusland Kazachstan uiteraard wil helpen, mits Nur-Sultan ‘de Krim erkent’ als Russisch grondgebied, ‘het Cyrillisch weer introduceert’ en ‘het Russisch als een tweede officiële taal’ instelt.

Oftewel: militaire steun in ruil voor verregaande loyaliteit. Bovenal lijkt de huidige crisis in Kazachstan dan ook een buitenkansje voor Poetin om het buurland weer terug de Russische invloedssfeer in te trekken. Door president Tokajev in het zadel te houden, dwingt hij Kazachstan weer het Russische pad op én hoopt hij een nationalistische revolte of ‘kleurenrevolutie’ af te wenden die het land richting het Westen dirigeert.

Bemoeien met de ordehandhaving

Maar zover is het nog lang niet. Voor hetzelfde geld ontaarden de Kazachse protesten in een langdurige crisis en moeten de Russische troepen die nu officieel enkel in het land zijn om ‘strategische locaties’ te verdedigen, zich ook gaan bemoeien met de ordehandhaving in het land die vooralsnog in handen is van de Kazachse politie en veiligheidsdiensten.

In zo’n geval kunnen gewelddadige confrontaties tussen Russische soldaten en Kazachse burgers juist leiden tot een sterk anti-Russisch sentiment onder de bevolking dat ontaardt in een breuk tussen Kazachstan en Moskou, net zoals dat in 2008 in Georgië gebeurde en in 2014 in Oekraïne. Maar kennelijk achten de strategen in het Kremlin die kans klein, en gokken ze erop dat de eerste klap een daalder waard is.

Lees ook:

De ‘Russische Navo’ komt orde op zaken stellen in Kazachstan

Kazachstan kan het probleem met zijn bevolking niet meer zelf oplossen en roept de hulp in van Rusland en het militaire bondgenootschap CSTO.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden