Referendum

Moet de Deense defensie meer samenwerken met de EU? De Denen mogen het zeggen

Morten Messerschmidt van de Deense Volkspartij bij een poster met daarop de tekst: ‘Stem nee tegen meer EU’.  Beeld AP
Morten Messerschmidt van de Deense Volkspartij bij een poster met daarop de tekst: ‘Stem nee tegen meer EU’.Beeld AP

Moet Denemarken nauwer samenwerken met andere EU-landen op het gebied van defensie? De Denen mogen daar woensdag in een referendum een antwoord op geven.

Anne Grietje Franssen

De Denen staan bekend om hun scepsis tegenover de verdieping van de Europese samenwerking. Toch zijn zij nu door hun politieke leiders aangemoedigd op woensdag 1 juni te beslissen over deelname aan het Europese defensiebeleid. Dit nadat ze zich dertig jaar lang op dit gebied afzijdig hebben weten te houden. In een referendum kiest Denemarken voor het al dan niet beëindigen van de clausule uit 1992 die het land vrijwaart van enige Europese militaire verplichtingen – of inspraak.

Premier Mette Frederiksen, die begin maart het referendum aankondigde, riep de burgers op het defensievoorbehoud ongedaan te maken met het oog op de Russische inval in Oekraïne. “Historische tijden vragen om historische beslissingen”, verklaarde Frederiksen tijdens een persconferentie, en voegde eraan toe dat de regering “de Denen heel duidelijk oproept om de clausule op te heffen”. Een meerderheid van de regering en het parlement zijn voor de aanpassing van de huidige positie.

Ten koste van de Navo

Alleen twee extreemrechtse eurosceptische partijen (de Deense Volkspartij en Nye Borgerlige of Nieuw Rechts) en de extreemlinkse Rood-Groene Alliantie roepen Deense burgers op om ‘nee’ te stemmen. Hun belangrijkste argument is dat de opkomst van een gezamenlijk Europees defensiebeleid ten koste gaat van de Navo. De Noord-Atlantische alliantie vormt sinds de oprichting in 1949 het fundament van de defensie van Denemarken.

Het Deense defensievoorbehoud betekent in de praktijk dat Denemarken niet deelneemt aan Europese militaire operaties, noch dat het steun of materieel verleent aan door de unie geleide missies. “Voor mij, als premier, is dit een beslissing die op waarden is gebaseerd”, sprak Frederiksen.

De mogelijke ommekeer in het Deense defensiebeleid is geen unicum in het hedendaagse Europa. Verschillende lidstaten hebben sinds de invasie van 24 februari afstand gedaan van hun lang gekoesterde veiligheidspolitiek. De grootste kentering tot nu toe vond plaats bij de naburige Noordse staten Zweden en Finland, die binnen luttele maanden 180 graden draaiden van een sterke afkeer van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie naar een bruuske aanvraag tot Navo-toetreding.

Geen garantie voor Deense toetreding

De militaire afzijdigheid van Denemarken is slechts een van de vier clausules die het land in 1992 bedong nadat het Verdrag van Maastricht per referendum werd afgewezen. Het Deense volk wilde alleen tekenen als het land geen deel zou hoeven nemen aan het Europese defensiebeleid, de Denen hun eigen munt behielden, ze geen zeggenschap af hoefden te staan op het gebied van justitie en politie en het Deense staatsburgerschap niet zou worden vervangen door een EU-burgerschap. Met de toezegging van deze vier regelingen besloten de kiezers het verdrag in 1993, met een tweede referendum, alsnog te ratificeren.

Het akkoord uit 1993 ging gepaard met de politieke consensus dat alleen een referendum in de toekomst wijzigingen zou kunnen aanbrengen in deze vier bepalingen en de relatie met de EU.

Tot nu toe hebben in Denemarken twee referenda plaatsgevonden over de speciale EU-regelingen. Geen van beide volksraadplegingen veranderde iets aan de status quo. In 2000 verwierpen de Deense kiezers toetreding tot de euro, ondanks brede politieke steun. Vijftien jaar later eindigde ook een referendum over Europese inmenging in politie en justitie in een nederlaag; de Denen waren bang hun soevereiniteit aangaande immigratie te verliezen.

Een parlementaire meerderheid is dus geen garantie voor de Deense toezegging zich drie decennia na het Verdrag van Maastricht toch nog in te zetten voor de defensie van Europa. Volgens de laatste peilingen is 48 procent van de Denen voor het schrappen van het voorbehoud, 31 procent is tegen, en 21 procent is er nog niet uit.

Lees ook:
Enthousiasme, maar ook zorgen over Scandinavische Navo-uitbreiding

Dit weekeinde komt het vast te staan: Finland en Zweden willen lid worden van de westerse defensie-alliantie. Hoe reageert het grillige Rusland daarop?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden