Vandaar dit boek

Minka Nijhuis: Oorlogsverslaggeving is geen opoffering, maar een keuze

Minka NijhuisBeeld Keke Keukelaar

Minka Nijhuis (1958) is journalist en schrijver. Ze schreef de roman ‘Gekkenwerk; de zorgvuldig bewaarde geheimen van een oorlogsjournalist’.

Ga er maar vanuit dat ‘Gekkenwerk’ een zeer waarachtig beeld geeft van een vrouwelijke freelance-oorlogsverslaggever. Ik heb volop ge­put uit zo’n dertig jaar ervaring in Burma, Oost-Timor, Syrië, Irak, Afghanistan. En natuurlijk zit ik zelf ook in dit boek. Maar ik ben niet de hoofdpersoon. Dat is Lotte.

Ik wilde een verhaal vertellen over mijn vak. Maar ik ben gewend om géén personage te zijn in wat ik schrijf, om zo min mogelijk ‘ik’ te gebruiken. Ik had iemand anders nodig om dat verhaal te vertellen. Daarom heb ik voor fictie gekozen. Het gaf me meer vrijheid om met van alles te spelen. En om humor en absurditeit in het verhaal te brengen, dat is ook deel van die wereld. Het maakt het boek toegankelijk.

Bewieroking

Het was niet mijn bedoeling om uitputtend verslag te doen van de conflicten waar ik getuige van ben geweest. Ik wilde een kijk­je in de keuken geven. Dat doe ik door Lotte, zodra ze zich in de journalistiek waagt, brieven te laten schrijven aan haar oudere neef Alexander. Hij is in het vak geïnteresseerd, zelf columnist in het noorden des lands, een oude hippie die actief is geweest in de anti-Vietnambeweging. Hij heeft Lotte ingewijd in de wereldpolitiek.

Er is veel ontzag voor oorlogsverslaggevers. Ze worden bewierookt alsof ze meedoen in de eredivisie van de buitenlandjournalistiek. ‘Gekkenwerk’ wil juist ontmythologiseren. Natuurlijk, je loopt risico’s. Maar door steeds de nadruk te leggen op het gevaar geef je de verslaggever een enorme rol. Terwijl je uiteindelijk gewoon een getuige bent, een verteller, die niet al te veel tussen zijn publiek en het onderwerp moet gaan staan. Bovendien, als je dat mantra ‘met gevaar voor eigen leven’ al te vaak herhaalt, ontstaat er zo’n ontzag voor de verslaggever dat het de kwaliteit van zijn werk in gevaar kan brengen. Hoe durf je nog tegen iemand die net op het allergevaarlijkste kruispunt in Kaboel heeft gestaan, te zeggen dat zijn stukje eigenlijk niet zo geweldig was? Lotte wordt soms mee­gesleept in die heldenretoriek, maar uiteindelijk kan ze ook met distantie en milde spot naar dat circus kijken.

Fascinerend

Oorlogsverslaggeving is geen opoffering. Het is een keuze om dit te doen. Het is een vak waar een heleboel kanten aanzitten waar je zelf iets aan ontleent. Lotte zegt dat ook in het boek. Zo kan ze zich niet losmaken van de oorlog in Irak. Het loopt daar in de jaren na de Amerikaanse inval grotesk uit de hand. De grote geschiedenis ontvouwt zich voor haar ogen. Dat is een fascinerende en meeslepende ervaring.

Als kind lees je geschiedenisverhalen, waar je zelf bij had willen zijn. En nu ís zij erbij. En, zoals Lotte zegt als studenten journalistiek haar vragen waarom ze zich toch steeds in die kommer en kwel begeeft: het gaat ook om wie je allemaal tegenkomt. Je hebt ontmoetingen met geweldige mensen, die bij je leven gaan horen. Het is een rijk bestaan.

Destructie

Het boek eindigt in 2016 met de val van Aleppo in Syrië. Het voelde als een natuurlijk einde. Lotte heeft daar, om de titel van het boek van Martha Gellhorn te gebruiken, een gezicht van de oorlog gezien dat ze niet kende. Ze dacht dat ze alles wel had meegemaakt, dat ze wist wat dat gezicht behelsde. Maar de schaal van destructie die ze daar zag was ongekend. Of dat het einde van haar carrière als oorlogsverslaggever betekent? Ha, nee dat niet.

Ik heb lang over deze roman gedaan. Hij heeft ze­ker drie jaar een belangrijke rol in mijn leven gespeeld. Ik vond het moeilijker dan mijn eerdere boeken.

Bij non-fictie ligt wat je schrijft in het verlengde van de reportages die je maakt. Je blijft in een en dezelfde werkelijkheid. Bij het schrij­ven van ‘Gekkenwerk’ gebeurde het regelmatig dat ik overdag in de werkelijkheid had verkeerd en dan ’s avonds moest bedenken wie Lotte ook alweer was. Dan dacht ik weleens: ik heb nog maar twee uurtjes, het heeft geen zin om nu verder te gaan. Tot een ervaren romanschrijver zei dat je elke dag, al is het maar even, het boek waar je mee bezigbent naar je toe moet trekken. Anders vervreemd je ervan. Dat advies heb ik ter harte genomen.

Bestaansrecht

Het was spannend om iets te doen wat mensen helemaal niet van mij verwachtten. Ik heb veel plezier beleefd aan het schrijven. Maar er waren momenten dat ik dacht: de landen waar ik al zo lang kom, waar ik om geef, staan in brand en ik zit hier een beetje te spelen met Lotte en Alexander.

Mijn non-fictieboeken hebben een vanzelfsprekend bestaansrecht. Ik moest mezelf er echt van overtuigen dat deze roman ook bestaansrecht heeft. Vrienden hebben op me ingepraat. Dit boek vertelt net zo goed een belangrijk verhaal, zei­den ze. Al waren ze wel verbaasd dat ik het heb volgehouden. Ze dachten dat ik op een dag toch mijn tas zou pakken en hard zou wegrennen.

De ironie is dat ik nu niet meer weg kan. Ik had een aantal grote reizen gepland voor na mijn zelfopgelegde huisarrest. Ik moest wel even slikken toen de presentatie van het boek werd afgezegd. Waar blijft mijn feestje, m’n welverdiende live applaus? Maar het heeft geen zin daar lang bij stil te staan. Het is nu eenmaal zo. Als je de meest dramatische dingen meemaakt, krijg je automatisch een andere kijk op het leven. Waarmee ik zeker niet het leed van anderen wil bagatelliseren. Het noodlot kan overal toeslaan.

Minka Nijhuis
Gekkenwerk. De zorgvuldig bewaarde geheimen van een oorlogsjournalist
Nijgh & van Ditmar; 280 blz. € 20,99

Lees ook:

Oost-Timor eert journalist Minka Nijhuis

Freelance journaliste Minka Nijhuis krijgt morgen de Orde van Oost-Timor, een hoge onderscheiding in het Zuidoost-Aziatische landje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden