Eén jaar AMLO

Mexico anno 2019: meer geweld, meer massagraven, meer doden

Vrouwelijke agenten demonstreren in Mexico-stad tegen geweld tegen vrouwen. Beeld AP

Een jaar na zijn aantreden heeft de Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador zijn belofte het land veiliger te maken niet ingelost. Nog nooit werden zoveel Mexicanen vermoord als dit jaar.

De beelden uit Culiacán, de hoofdstad van de Noord-Mexicaanse deelstaat Sinaloa, schokten de wereld. Tientallen leden van het Sinaloa­­ Kartel, een van Mexico’s grootste criminele groepen, renden door de straten, gekleed in kogelvrije vesten en met automatische wapens in de hand. In het centrum werden ze gevolgd door een pick-uptruck met een zwaar machinegeweer in de laadbak. Op meerdere plekken in de stad staken ze auto’s en banden in brand. Terwijl de dikke, zwarte rookpluimen boven de gebouwen uit stegen, openden de sicarios, zoals de kartelsoldaten in de volksmond heten, overal het vuur op patrouillewagens van het Mexicaanse leger­­.

De veldslag op 17 oktober in Culiacán begon volkomen onverwachts. Eerder op de dag arresteerden soldaten Ovidio Guzmán, de zoon van Joaquín Guzmán, de oprichter van het Sinaloa Kartel, die in de VS een levenslange gevangenisstraf uitzit. Het kartel reageerde meedogenloos en viel het leger overal in de stad aan. Doodsbange burgers vluchtten woningen, kantoren, restaurants en winkelcentra binnen, uit angst voor verdwaalde kogels. De straten waren uitgestorven; zelfs politieagenten durfden zich niet te vertonen.

Toen de rook eenmaal was opgetrokken, twaalf uur en veertien doden later, hadden de Mexicaanse autoriteiten Ovidio Guzmán vrijgelaten. Om verder bloedvergieten te voorkomen, zo luidde de officiële lezing van minister Alfonso Durazo van openbare veiligheid.

Is de staat de strijd tegen het geweld aan het verliezen?

De Culiacanazo, zoals de gevechten inmiddels worden genoemd, staat de Mexicanen in het geheugen gegrift als een van de dieptepunten van dit jaar. Het was het moment dat een criminele bende het Mexicaanse leger tot overgave dwong. In de weken die volgden, vroegen critici overal in het land zich vertwijfeld af wat de gevechten betekenden voor een land dat al jaren gebukt gaat onder crimineel geweld, dat de afgelopen vijftien jaar aan bijna 200.000 mensen het leven heeft gekost. Is de staat de strijd tegen het geweld, de straffeloosheid en de criminaliteit aan het verliezen?

Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador. Beeld EPA

Die vraag zal Andrés Manuel López Obrador morgen niet stellen als hij op het Zócalo, het centrale plein in het centrum van Mexico-Stad, het afsluiten van zijn eerste jaar als president voor een grote menigte enthousiaste aanhangers zal vieren. Op 1 juli vorig jaar won hij met meer dan de helft van de stemmen het presidentschap, na tientallen jaren campagnevoeren en twee verloren verkiezingen in 2006 en 2012.

Naast het bestrijden van corruptie, de armoede en het graaien van de politieke en zakelijke elite in Mexico, sloeg vooral de belofte van AMLO (zoals hij naar zijn initialen in de volksmond wordt genoemd) bij de Mexicanen aan. De 66-jarige López Obrador, die zich als linkse populist profileert, beloofde een einde aan de al jaren woedende drugsoorlog, vrede en verzoening. Het was muziek in de oren van een door bloedvergieten murw gebeukte bevolking.

Een jaar na zijn aantreden heerst er echter steeds meer twijfel onder de Mexicanen, want het land is allerminst veiliger geworden. Integendeel; 2019 zal de geschiedenisboeken ingaan als het gewelddadigste jaar in de moderne geschiedenis van het land.

Meer dan dertigduizend Mexicanen zijn dit jaar vermoord. Zo’n veertigduizend mensen worden vermist; velen van hen zijn vermoedelijk door criminelen ontvoerd en vermoord en beland in de massagraven die wekelijks overal in het land worden gevonden. Tientallen mensenrechtenactivisten en tenminste elf journalisten werden dit jaar om het leven gebracht.

“We kunnen niet anders dan constateren dat de situatie dit jaar alleen maar is verergerd en er geen uitzicht is op verbetering”, zegt Ana Cristina Ruelas, directeur van de Mexicaanse afdeling van persvrijheidsorganisatie Article 19. “En die verbetering komt er vooralsnog ook niet, omdat, terwijl het geweld steeds verder toeneemt en er steeds meer doden vallen, misdaden in Mexico vrijwel nooit worden bestraft.”

De regering heeft een enorme schuld opgebouwd

Het zijn niet alleen de afschrikwekkende cijfers die grote zorgen baren, maar vooral ook de manier waarop het geweld zich manifesteert. De afgelopen maanden volgen de beelden van gruwelijke moordpartijen en gevechten tussen bendes en autoriteiten zich in recordtempo op.

Een brandende bus in Culiacan, als reactie op de arrestatie van Ovidio Guzman. Beeld REUTERS

Op 19 april vermoorden sicarios in Minatitlán, in de oostelijke deelstaat Veracruz, veertien mensen, onder wie oudere vrouwen en een baby van nog geen jaar. In augustus hingen criminelen op verschillende plaatsen in Uruapán, in het Centraal-Mexicaanse Michoacán, negentien lijken aan bruggen.

In oktober, slechts enkele dagen voor de Culiacanazo, werden in datzelfde Michoacán veertien politieagenten doodgeschoten en vielen in buurstaat Guerrero nog eens twintig doden bij gevechten tussen criminelen en politie. Op 4 november werden in het noordelijke Sonora negen leden van een Mormoonse familie, allen vrouwen en kinderen, door criminelen doodgeschoten.

“De omvang en wreedheid van het geweld zijn onvoorstelbaar”, zegt Gildo Garzo, hoofdredacteur van weekblad Cambio uit Ciudad Victoria, de hoofdstad van de noordelijke deelstaat Tamaulipas, een van de gewelddadigste deelstaten van Mexico. “Na twaalf maanden kunnen we niet anders dan concluderen dat de regering qua geweld en veiligheid een enorme schuld heeft opgebouwd bij de bevolking en niet in staat lijkt die in te lossen.”

De president en zijn kabinet lijken geen goed antwoord te hebben op de geweldsexplosie. López Obrador spreekt dagelijks met de pers tijdens een persconferentie van twee uur in het Nationale Paleis in Mexico-Stad. Vragen over de moordpartijen en de constante gevechten tussen autoriteiten en bendes beantwoordt hij ontwijkend met korte zinnen. Kritische journalisten beschuldigt hij van heulen met de ‘conservatieve’ en ‘neo-liberale’ elites die volgens López Obrador proberen zijn regering omver te werpen.

‘Omhelzingen, geen kogels’

Het extreme geweld in Mexico is een probleem dat López Obrador erfde van zijn voorgangers Felipe Calderón (2006-2012) en Enrique Peña Nieto (2012-2018). Calderón besloot in 2006 het leger in te zetten tegen de criminele bendes die al tientallen jaren voor miljarden dollars aan drugs naar de Verenigde Staten smokkelen. Het betekende het begin van een ongekend wrede en heftige strijd tussen bendes onderling en de staat. Onder Peña Nieto, wiens regering werd achtervolgd door corruptieschandalen en beschuldigingen van banden met de georganiseerde misdaad, escaleerde de situatie verder.

Demonstranten bij het Nationaal Paleis in Mexico-stad, vlak voor de dagelijkse toespraak van AMLO. Beeld AFP

Veel critici wijzen er echter ook op dat het veiligheidsbeleid van de regering-López Obrador averechts werkt en weinig lijkt op de beloftes die hij tijdens de campagne vorig jaar deed. AMLO maakte zijn aanhang enthousiast door te beloven dat er een einde aan de drugsoorlog zou komen, de straffeloosheid en corruptie zou worden aangepakt en het aantal moorden flink zou gaan afnemen.

“Abrazos, no balazos”, vatte hij zijn voorstellen samen. “Omhelzingen, geen kogels.”

Na zijn aantreden maakte de president echter een ommezwaai. Over amnestie wordt inmiddels niet meer gesproken en in plaats van het leger naar de barakken terug te sturen, werd een nieuwe paramilitaire politiemacht, de Nationale Garde, in het leven geroepen. De nieuwe eenheid bestaat uit zestigduizend zwaarbewapende agenten, vooral gerekruteerd uit het leger en onder bevel van militaire officieren, vervangt de Federale Politie en patrouilleert het land.

Onder mensenrechtenactivisten bestaan echter grote zorgen over de Nationale Garde. Het Mexicaanse leger is volgens de nationale mensenrechtencommissie (CNDH) de afgelopen decennia betrokken geweest bij duizenden mensenrechtenschendingen: verdwijningen, executies en martelingen. Bovendien is niet duidelijk hoe de nieuwe eenheid de misdaad effectief gaat bestrijden.

‘Het is een witte olifant’

“Ik zie geen duidelijke strategie bij deze regering. Ook de Nationale Garde biedt geen antwoord,” zegt Maureen Meyer van het Washington Office on Latin America (WOLA), een Amerikaanse denktank die de Mexicaanse rechtsstaat onderzoekt. “De Nationale Garde is een militaire eenheid die het land in wordt gestuurd zonder veel tijd om zich voor te bereiden, en juist veel van de problemen die het leger altijd heeft gehad met zich meedraagt.”

“De Nationale Garde, laten we daar duidelijk over zijn, is het leger. Het zijn militairen met andere insignes op hun uniform, maar dat is het enige verschil”, beaamt Jorge Kawas, een veiligheids­analist. “Het is een witte olifant. Klinkt goed als een soort paardemiddel om de misdaad te bestrijden, maar ik zie niet hoe soldaten in een ander uniform fundamenteel iets gaan veranderen.”

Bovendien wijzen critici erop dat de Nationale Garde de kern van de crisis, de straffeloosheid, niet oplost. Minder dan vijf procent van de misdaden in het land leidt tot een arrestatie en een veroordeling. Criminelen weten het: wie een misdaad pleegt, komt er bijna zeker mee weg. Om daar iets aan te doen, moeten de politie en de openbaar ministeries en de politiekorpsen, die worden geplaagd door corruptie en slecht opgeleid personeel, worden versterkt.

Een van de speerpunten van de regering-López Obrador zijn grootscheepse bezuinigingen op de federale regering, een beleid dat de president ‘Republikeinse soberheid’ noemt. Volgens AMLO hebben de bezuinigingen als doel verspilling en zelfverrijking door corrupte overheidsambtenaren tegen te gaan. Dat klinkt als een lovenswaardig streven in een land waar endemische corruptie een onderdeel van het dagelijks leven is, maar critici waarschuwen dat de bezuinigingen te ver gaan en de overheidsinstanties als het Federale Openbaar Ministerie (FGR) verlammen, terwijl die het land veiliger moeten maken.

Meer van hetzelfde

“De FGR en andere instituties hebben méér geld en personeel nodig, niet minder. De bezuinigingen maken het eigenlijk onmogelijk om misdaden goed te onderzoeken”, waarschuwt Meyer.

De gevolgen zijn zorgwekkend. Terwijl criminele bendes steeds grotere delen van het land lijken te beheersen en de vicieuze cirkel van geweld en straffeloosheid voor meer slachtoffers dan ooit zorgen, hebben de federale autoriteiten steeds minder de capaciteit om misdaden te onderzoeken. Het antwoord van de president is niet investeren in de rechtsstaat, maar het verder militariseren van de strijd tegen de georganiseerde misdaad.

“Ik zie geen reden voor optimisme,” verzucht Jorge Gual, een mensenrechtenactivist in de havenstad Tampico, in de noordelijke deelstaat Tamaulipas, een van de gewelddadigste van het land. “Bij ons op straat, in Tampico, hebben de criminele bendes het voor het zeggen. Als er al maatregelen van de regering zijn, dan hebben die geen enkel effect gehad.”

Het is niet het verhaal dat president López Obrador zijn aanhang morgen zal toeschreeuwen in Mexico-Stad.

“Er is geen corruptie meer”, bezweert hij al maanden. “Mexico is aan het veranderen.” Die verandering lijkt echter vooral meer van hetzelfde: meer geweld, meer massagraven, meer doden.

Lees ook:

Leger Mexico zwicht voor drugskartel

Na de arrestatie van een zoon van drugsbaas El Chapo streden militairen en leden van het grootste drugskartel met elkaar in Culiacán. Het leger moest zich terugtrekken.

President López Obrador is Mexico’s laatste hoop op democratie

Een jaar geleden waren de verwachtingen over Andrés Manuel López Obrador nog hooggespannen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden