Oorlog in Oekraïne

Met het opblazen van de graandeal zint Moskou op een wereldwijde voedselcrisis

Schepen, waaronder graanschepen die vallen onder graandeal, wachten nabij de Turkse kust op doorgang.  Beeld Reuters
Schepen, waaronder graanschepen die vallen onder graandeal, wachten nabij de Turkse kust op doorgang.Beeld Reuters

Ondanks de eenzijdige Russische opzegging van de graandeal vertrokken er maandag meerdere schepen met graan vanuit Oekraïense havens. Bovenal lijkt het Kremlin uit op chantage.

Jarron Kamphorst

Zeker twaalf schepen met in totaal bijna 350.000 ton graan aan boord verlieten maandag in de loop van de dag Oekraïense havens nadat er lange tijd onzekerheid was over een mogelijke nieuwe Russische blokkade van de commerciële handelsroute over de Zwarte Zee. Zondag bleven diezelfde schepen nog voor anker liggen in de drie belangrijkste graanhavens van Oekraïne in Odessa, Tsjornomorsk en Joezjne nadat Rusland zich zaterdag eenzijdig terugtrok uit de zogeheten graandeal die Kiev en Moskou eerder dit jaar sloten.

De overeenkomst die in juli dankzij bemiddeling van de Verenigde Naties en Turkije tot stand kwam, moet de veilige export van Oekraïense landbouwproducten zoals tarwe, zonnebloemproducten, mais, gerst en soja garanderen. Die was nagenoeg opgedroogd nadat Rusland in februari Oekraïne binnenviel. Naar eigen zeggen zag Moskou zich gedwongen de deal op te schorten nadat het Kiev, zonder daar bewijs voor te leveren, de schuld gaf van een drone-aanval afgelopen zaterdag op de Russische Zwarte Zeevloot in Sebastopol, op het door Rusland illegaal geannexeerde Oekraïense schiereiland de Krim. Ondertussen daalde er maandag opnieuw een bommenregen neer op Oekraïense steden, waardoor grote delen van het land zonder stroom en water kwamen te zitten.

Dreiging van grootschalige honger

De opzegging van de graandeal leidde direct tot felle reacties uit de internationale gemeenschap. Zo noemde de Amerikaanse president Joe Biden de actie ‘ronduit afschuwelijk’ en bedoeld om voedsel als wapen in te zetten in de oorlog. Ook zijn Oekraïense evenknie Volodimir Zelenski had een soortgelijke boodschap voor het Kremlin, dat volgens hem ‘de wereld chanteert met honger’. De Oekraïense president stelde dat ‘dit een compleet transparante poging is van Rusland om de dreiging van grootschalige honger in Afrika en Azië weer te doen terugkeren’.

Oekraïne en Rusland behoren tot de grootste voedselexporteurs ter wereld en met name veel arme landen zijn sterk afhankelijk van de aanvoer van agrarische producten over de Zwarte Zee. Zo had een van de schepen die maandag alsnog uit konden varen als bestemming Ethiopië, waar het ruim 40.000 ton graan af gaat leveren in het kader van het Wereldvoedselprogramma van de VN.

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Dankzij de graandeal is tot nog toe al meer dan 9,5 miljoen ton graan vanuit Oekraïne geëxporteerd, en door de overeenkomst zakten de wereldwijde voedselprijzen nadat deze tot recordhoogten stegen aan het begin van de oorlog. Hoe groot de impact van een onderbreking van de aanvoerroute is, bleek maandagochtend wel toen de graanprijzen weer met ruim 5 procent stegen.

Tijdens een persconferentie in Moskou liet Kremlinwoordvoerder Dmitri Peskov maandag weten dat Rusland ondanks de terugtrekking uit de graandeal nog wel ‘in gesprek’ is met Turkije en de VN over de overeenkomst. Al voegde hij daaraan toe dat de uitvoering van de deal ‘nauwelijks mogelijk en risicovol’ is, aangezien Rusland niet langer de veiligheid van het transport kan garanderen. Waarom de zeeroute nu onveilig zou zijn, vertelde de zegsman er niet bij. Evenmin liet hij weten onder welke omstandigheden Moskou weer bereid is deel te nemen aan de overeenkomst.

Druk uit oefenen om de voorwaarden te herzien

Desalniettemin lijkt het erop dat Kiev, Turkije en de VN zonder Russische deelname gewoon doorgaan met het vervoeren van graan. Vermoedelijk is de actie bovenal een poging van het Kremlin om druk uit te oefenen om de voorwaarden van de overeenkomst die op 19 november verloopt te herzien. Russische regeringsleiders klagen al langer dat Moskou ondanks de deal maar moeilijk zijn eigen landbouwproducten kan exporteren doordat bedrijven, banken en verzekeraars bang zijn zaken te doen met Rusland vanwege westerse sancties.

Daarnaast hopen de Russische president Vladimir Poetin en zijn handlangers mogelijk de situatie op het slagveld in Oekraïne te beïnvloeden, waar het Russische leger de ene na de andere nederlaag lijdt. Door te dreigen met, of toch in ieder geval te zinspelen op, een wereldwijde voedselcrisis, toont Moskou dat het er niet voor terugdeinst dwang en chantage toe te passen om iets te forceren. Wat dat betreft kan de Russische terugtrekking uit de graandeal worden gezien als een waarschuwingsschot. Want dat de vrachtschepen vol voedsel nu weer varen, wil niet zeggen dat ze dat de komende weken ook blijven doen. Althans, dat wil het Kremlin de wereld graag doen geloven.

Lees ook:

De graanschepen die Oekraïne uitvaren, zetten niet allemaal koers naar de arme landen

De tarwe uit Oekraïne is van groot belang voor landen zoals Ethiopië en Bangladesh. Maar op de wereldmarkt concurreren deze zwakke landen met de rijke.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden