FotoreportageTurks-Syrische grens

Met een camera in de hand worden Koerdische kinderen weer even echt een kind

Foto's gemaakt door (van linksboven en met de klok mee): Dilava (13) komt uit Kobani in Syrië. Ibrahim (13) komt uit de Syrische plaats Alhaske. Alin (10) uit Mardin, Turkije. Gizem (12) uit Nusaybin in Turkije. Beeld Sirkhane Darkroom
Foto's gemaakt door (van linksboven en met de klok mee): Dilava (13) komt uit Kobani in Syrië. Ibrahim (13) komt uit de Syrische plaats Alhaske. Alin (10) uit Mardin, Turkije. Gizem (12) uit Nusaybin in Turkije.Beeld Sirkhane Darkroom

Een Syrische vluchteling in Turkije gebruikt fotografie om kinderen in een afgelegen streek belangrijke lessen bij te brengen. Een fotoboek over het project staat vol vrolijkheid.

Ingrid Woudwijk

Op de Mesopotamische vlakte in het uiterste zuidoosten van Turkije maken eindeloze groene velden af en toe plaats voor kleine, armoedige dorpen. Behalve een paar herders en hun schapen is in deze uithoek weinig levendigheid, al helemaal niet voor kinderen. Dat is precies waarom de jonge fotograaf Serbest Salih elk weekend met een mobiele fotostudio langs Turks-Syrische grens trekt om foto’s te maken met kinderen: “Ik geloof dat fotografie deze kinderen power kan geven”.

Vandaag gaat de reis van de stad Mardin naar Kasikli, of in de taal van de voornamelijk Koerdische inwoners: Cizawiza. De mobiele fotostudio is niet meer dan een goedkope tweedehands caravan, die Salih van donaties heeft kunnen kopen. Met een vuilniszak plakt hij de ramen af en zo verandert de sleurhut in een doka, een donkere kamer waar de kinderen met enkel rood licht zelf hun analoge foto’s ontwikkelen.

‘Ik ben blij als meester Serbest komt’

Even na tien uur komen de eerste kinderen enthousiast aanrennen. De zusjes Nisanur (10) en Amine (10) hebben de hele week uitgekeken naar de komst van Salih. “Ik ben blij als meester Serbest komt, want dan hoef ik niet thuis te zitten en me te vervelen”, zegt Amine. De afgelopen weken hebben ze geleerd hoe een lens werkt en wat een goede compositie is. De foto’s die ze vorige week hebben gemaakt, gaan ze vandaag ontwikkelen.

Dat brengt ook een lach op het gezicht van Salih. Hij heeft als doel de kinderen in deze regio creativiteit en plezier te brengen. Zijn project, Sirkhane Darkroom genaamd, is onderdeel van de ngo Sirkhane. Met onder andere circus en fotografie probeert de organisatie de kinderen een veilige plek te bieden zodat ze zich even echt kind voelen. Een zorgeloze kindertijd is voor sommigen ver weg. “In deze regio is het moeilijk om een kind te zijn”, zegt Salih.

Foto's gemaakt door (van linksboven en met de klok mee): Yara (13) uit Alhaske, Syrië. Zeynap (14) uit Mardin, Turkije. Dilava (13) uit Kobani, Syrië. Yara (12) uit Qamishli, Syrië. Beeld Sirkhane Darkroom
Foto's gemaakt door (van linksboven en met de klok mee): Yara (13) uit Alhaske, Syrië. Zeynap (14) uit Mardin, Turkije. Dilava (13) uit Kobani, Syrië. Yara (12) uit Qamishli, Syrië.Beeld Sirkhane Darkroom

Een aantal kinderen in het dorp draagt de trauma’s mee van een vlucht uit Syrië. In de regio Mardin wonen zo’n 100 duizend vluchtelingen. Salih weet goed wat deze kinderen meemaken, ook hij is afkomstig uit Syrië. Hij studeerde fotografie in Aleppo en vluchtte met zijn familie naar Turkije toen terreurgroep Islamitische Staat in 2014 oprukte naar zijn geboorteplaats Kobani.

De fotograaf, die ook nog bedrijfskunde studeert in Mardin, kan en wil nu niet terug naar Syrië: “Met mijn Koerdische achtergrond is het gevaarlijk in Kobani. Ik ben hier opgegroeid en zie mijn toekomst in Turkije.” Maar Salih en de meeste andere Syriërs in Turkije hebben slechts een tijdelijke beschermde status en door een toenemend anti-vluchtelingensentiment groeit de onzekerheid voor deze gemeenschap. Turkse oppositiepartijen beloven alle Syriërs terug te sturen als ze in de verkiezingen van 2023 aan de macht komen.

Er is veel discriminatie van de Syrische nieuwkomers

Deze politieke retoriek heeft ook zijn uitwerking op de kinderen. Er is veel discriminatie van de Syrische nieuwkomers, ook door jongeren, vertelt Salih: “Turkse Koerden en Syrische Koerden spreken soms helemaal niet met elkaar”. Met fotografie wil hij de in Turkije geboren Koerdische kinderen – die het in hun land ook niet makkelijk hebben – en de Syrische vluchtelingenkinderen dichter bij elkaar brengen.

De verschillen en dagelijkse zorgen raken op de achtergrond zodra de workshop begint. In een hal met kussens en een paar verdwaalde bidkleedjes kunnen de kinderen eerst hun energie kwijt: ze dansen, zingen en zweten. Als iedereen is uitgeraasd, is het tijd om naar de caravan te gaan, die voor het gebouw staat.

Foto's gemaakt door (van linksboven en met de klok mee): Dilava (13) uit Kobani, Syrië. Menal (13), ook uit Kobani. Derya (14) uit Mardin, Turkije. Abdullah (13) uit de Syrische stad Aleppo. Beeld Sirkhane Darkroom
Foto's gemaakt door (van linksboven en met de klok mee): Dilava (13) uit Kobani, Syrië. Menal (13), ook uit Kobani. Derya (14) uit Mardin, Turkije. Abdullah (13) uit de Syrische stad Aleppo.Beeld Sirkhane Darkroom

In de krappe ruimte zijn alle benodigdheden al uitgestald en krijgen de vijf meisjes elk een eigen taak: Amine staat bij de projector, waarmee de negatieven op fotopapier worden geprojecteerd. Dan zijn er drie bakken met chemicaliën. Nisanur pakt de foto met een tang aan, dompelt die als eerste in een bak met ontwikkelvloeistof. Als de foto donker genoeg is, is Azra (11) aan de beurt om het ontwikkelen te stoppen met de vloeistof in de volgende bak. Daarna volgt een fixeerbad en als laatste een waterbad.

De eerste keer gaat niet helemaal goed, een van de kinderen laat de foto te lang in de ontwikkelvloeistof liggen. De foto, genomen door deelnemer Kübra (7), wordt heel donker. “Er zijn geen regels, er zijn ook geen slechte foto’s”, zegt Salih onverminderd enthousiast.

Veel kinderen hebben weinig zelfvertrouwen

Samenwerking en communicatie zijn belangrijk in de caravan. Het is een van de redenen dat Salih alleen maar analoge camera’s heeft meegenomen. De andere reden: “Veel van de kinderen hebben weinig zelfvertrouwen en als ze meteen het resultaat zouden zien, durven ze niet op de foto”.

Hij noemt Kübra als voorbeeld. Ze is een kop kleiner dan de rest, maar doet vrolijk mee en poseert trots met haar eigen foto’s. Dat was heel anders toen Salih haar voor het eerst ontmoette: “Kübra zei in het begin helemaal niks. Ze gaf geen antwoorden op vragen en durfde niet te komen zonder haar grote zus. Nu maakt ze prachtige foto’s en dat geeft haar veel zelfvertrouwen.”

Een selectie van de foto’s van de kinderen is gebundeld in het boek I saw the air fly (‘Ik zag de lucht vliegen’) door een Britse uitgever. De artistieke zwart-witfoto’s zijn het resultaat van de vele workshops van Salih met kinderen uit de regio. “Kinderen zien de wereld vanuit een ander perspectief. Deze foto’s laten die beleving van kinderen zien.”

Foto's gemaakt door (van linksboven en met de klok mee): Sultan (14) uit Nusaybin, Turkije. Dilava (13) uit Kobani, Syrië. Cemail uit Qamishli, Syrië. Elife (14) uit Derik, Turkije. Beeld Sirkhane Darkroom
Foto's gemaakt door (van linksboven en met de klok mee): Sultan (14) uit Nusaybin, Turkije. Dilava (13) uit Kobani, Syrië. Cemail uit Qamishli, Syrië. Elife (14) uit Derik, Turkije.Beeld Sirkhane Darkroom

De kinderen nemen het liefst foto’s van hun vriendjes en vriendinnetjes, familie en andere dingen die hun blij maken. De selfies, spontane composities en groepsportretten geven een meestal vrolijk inkijkje in hun leven. Heel soms is ook die andere realiteit te zien, bijvoorbeeld op de foto die de Syrische Yara (13) maakte: een meisje in een doos van vluchtelingenorganisatie UNHCR.

Sirkhane Darkroom is volgens Serbest Salih daarom meer dan alleen afleiding. “Ik geloof dat fotografie kinderen kracht geeft, zodat ze voor zichzelf kunnen opkomen en het kind-zijn kunnen vieren.” Ook serieuze onderwerpen komen aan bod: bij elke workshopserie geeft hij ook een les in kinderrechten. “We leren de kinderen dat ze tot ze 18 jaar kind mogen zijn en niet hoeven te trouwen tot ze volwassen zijn.” Kindhuwelijken komen nog gergeld voor in de conservatieve dorpen. Op de vraag wat ze nog weet van de les over kinderrechten, zegt Amine braaf: “We hebben recht om te leren, om te eten en recht op school”.

Niet alle kinderen gaan naar school

Doordeweeks gaan de jongere kinderen naar een geïmproviseerde school in het dorp, maar dat geldt niet voor iedereen in de regio. In het dorp dat hij de volgende dag bezoekt, is het moeilijk om kinderen naar de workshop te laten komen, vertelt Salih. Niet omdat de kinderen het niet leuk vinden, maar omdat de ouders het nut er niet van inzien. Sommige van de kinderen gaan ook niet naar school. “De ouders hebben liever dat de jongens de vaders op het land helpen en de meisjes huishoudelijke taken doen.”

De meeste ouders in Kasikli zijn wel enthousiast en trots. “Mijn ouders zeiden dat ze zouden willen dat ik ook van hen foto’s maak”, zegt Amine. “Ze willen ook dat ik later fotograaf word.”

Fotograaf Serbest Salih en deelnemers van een van de workshops van Sirkhane Darkroom.  Beeld Ingrid Woudwijk
Fotograaf Serbest Salih en deelnemers van een van de workshops van Sirkhane Darkroom.Beeld Ingrid Woudwijk

Als alle foto’s zijn ontwikkeld, herinnert Salih de kinderen aan de compositielessen en dan trekken ze het dorp in voor nieuwe foto’s. Veel is er niet te zien: een moskee met een gouden koepel, wat rondlopende koeien, simpele huizen en veel geparkeerde landbouwvoertuigen. Toch gaan de kinderen er met het grootste enthousiasme op uit.

De groep fotografen is een hele attractie voor het dorp. Iedereen die hen ziet, zegt hallo en poseert gewillig. Auto’s stoppen om te vragen wat er aan de hand is, vrouwen steken hun hoofd uit het raam en ook het dorpshoofd meldt zich nog even.

Als het voor Salih tijd is om terug naar zijn woonplaats Mardin, hebben zich een stuk of tien kinderen verzameld, die hem smeken om nog even te blijven. “Waarom kom je morgen niet terug?”, vraagt iemand. De kinderen rennen een stukje met de auto mee. “Zo gaat het elke week, ze willen gewoon niet dat ik wegga”, zegt Salih lachend.

Lees ook:

Turkije wil van de Syrische vluchtelingen af, maar niet iedereen is overtuigd

Te midden van groeiende spanning over immigratie kondigt president Erdogan een plan aan voor de repatriëring van Syrische vluchtelingen. Niet iedereen is overtuigd. ‘Erdogan, stop met deze verhalen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden