Eurotop

Merkels laatste Eurotop zit vol frustratie over Polen

De Duitse bondskanselier Angela Merkel, de Franse president Emmanuel Macron en Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen  spraken elkaar woensdagavond, voorafgaand aan de Europese Top van donderdag en vrijdag.  Beeld Reuters
De Duitse bondskanselier Angela Merkel, de Franse president Emmanuel Macron en Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen spraken elkaar woensdagavond, voorafgaand aan de Europese Top van donderdag en vrijdag.Beeld Reuters

Er waren inbreukprocedures, rechtszaken, ingehouden subsidies. Brussel probeert al jaren om Warschau in het gareel te dwingen. Maar hoe? Ook de Europese leiders kunnen donderdag weinig beginnen.

Romana Abels

Wéér Polen. Het stond niet eens op de oorspronkelijke agenda, en toch zal de Poolse rechtsstaat de complete Europese Top overschaduwen. Donderdag, als de Europese regeringsleiders bij elkaar komen in Brussel, zullen verschillende leiders het ter sprake brengen. Ook de Nederlandse premier Rutte, die vaak voorop gaat in de discussie.

Ook nu weer zal hij pleiten voor harde maatregelen.

Het heeft immers al lang genoeg geduurd, het gevecht van Brussel met Warschau. Dat begon eigenlijk al meteen in 2015, toen de Poolse partij PiS bij de verkiezingen een absolute meerderheid behaalde en de nieuwe regering tal van maatregelen nam waardoor rechters niet meer onafhankelijk waren.

De EU ziet het met lede ogen aan

Eerst werd de macht van het grondwettelijk hof ingeperkt, toen kwam er een ‘tuchtkamer’ voor rechters die uit de pas liepen en later werden de magistraten in het grondwettelijk hof benoemd door de politiek. Ook de vrije pers werd beknot.

De EU ziet het met lede ogen aan. Een onafhankelijke rechtspraak is een van de kernwaarden van de Unie. Maar tot nu toe blijft het zoeken naar een manier om Polen op het juiste spoor te krijgen. Praten heeft in ieder geval niet geholpen, dreinen en dreigen evenmin.

De Nederlandse eurocommissaris Frans Timmermans was er in 2017 al helemaal klaar mee. Toen startte hij een procedure om Polen zijn stemrecht in de Europese Raad te ontnemen, de zogenaamde artikel 7-procedure.

‘Ik voel iets van frustratie’

Een jaar eerder had het land een officiële waarschuwing gekregen. Later volgde een ‘inbreukprocedure’, een traject dat begint met een brief en eindigt bij het Europese Hof van Justitie. Het had allemaal geen indruk gemaakt. “Ik voel iets van frustratie”, zei Timmermans destijds.

Dat ‘iets van’ is sindsdien alleen maar gegroeid, en niet alleen bij Timmermans. De Europese Commissie zegt inmiddels met grote regelmaat dat het zal optreden. Maar hoe? Niets maakte indruk op Warschau, ook Timmermans’ dreiging met een artikel 7-procedure niet.

Meer dan een dreigement was het inderdaad niet. Om een land volgens die procedure zijn stemrecht te ontnemen, moeten 20 lidstaten in de Europese Raad daar expliciet mee instemmen. En Polen heeft net iets teveel vrienden om die 20 stemmen te halen.

De nucleaire optie

Bovendien gaat het ontnemen van stemrecht misschien wel iets té ver. Artikel 7 heeft niet voor niets de bijnaam: ‘de nucleaire optie’, omdat hij als een kernbom alle bewegingsvrijheid van een lidstaat uitschakelt.

Destijds zocht Timmermans naarstig naar nieuwe wegen. Hij zocht naar meer mogelijkheden om een land tot de orde te roepen. Zo ontstond het jaarlijkse ‘rechtsstaat-rapport’, waarin de situatie van vrije pers en onafhankelijke rechters per land wordt onderzocht. Dit jaar verscheen het voor de tweede keer en was het opnieuw uiterst kritisch over Polen, dat steeds verder afglijdt.

Het Europese Hof werd verzocht om zijn vaak langdurige procedures te versnellen. En vanaf 2021 werd het mogelijk om Europees geld tegen te houden als een land zich niet aan de rechtsstaat-regels houdt.

Die laatste bom moet nog exploderen.

Het coronaherstelgeld van Polen is niet uitgekeerd

Polen weigert nog altijd de tuchtkamer te ontmantelen, ook al oordeelde het Europese Hof eerder dit jaar dat die onwettig is. De Europese Commissie wil nu een dwangsom gaan eisen.

De Commissie heeft ook het coronaherstelgeld van Polen niet uitgekeerd. In de voorwaarden voor die subsidie stond dat het land onafhankelijke rechters moest hebben.

Chantage, meent Polen, dat op zijn beurt de Europese Commissie voor het Europese Hof daagde. Het land vindt het belachelijk dat de ontvangst van Europees geld plots aan nieuwe voorwaarden verbonden is.

Bijna tegelijk bepaalde het Constitutionele Hof in Warschau, het Hof waarin de rechters door de politiek zijn benoemd, dat het Europese recht in Polen ondergeschikt is aan het Poolse.

Dat laatste is nog nooit eerder voorgekomen en een dermate ernstige schoffering, dat de Brusselse frustratie aan alle kanten opwelt.

Het blijft waarschijnlijk bij strenge woorden

Maar nu is het de vraag wie echt iets doen kan. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen zei dinsdag dat ze ‘alle instrumenten’ zou inzetten om Polen tot de orde te dwingen. Ze sprak over inbreukprocedures, over het rechtsstaat-mechanisme dat geld tegenhoudt en ook over artikel-7, waar Timmermans het gevecht ooit mee begon.

Die route is er één die de Europese leiders zouden kunnen nemen. Maar, ook al werd het onderwerp op het laatste moment aan de agenda toegevoegd, hij lijkt nog altijd onbegaanbaar. Hun knopen tellend zullen de Europese leiders vandaag, na het spreken van strenge woorden, de hete aardappel waarschijnlijk weer terugschuiven naar de Europese Commissie.

Die zit eveneens klem. De Commissie heeft in 2020 beloofd voorlopig niet te beginnen met het inhouden van Europese subsidies tot het Europese Hof heeft bepaald of dat rechtmatig is. Dat zal pas begin volgend jaar zijn.

Voorlopig rest dan alleen nog de mogelijkheid om alvast zoveel mogelijk voor te bereiden voor het moment dat het zover is. “De flitspaal staat aan”, heeft Rutte al eens gezegd. Iedere overtreding van Polen wordt zorgvuldig genoteerd, zodat de boetes kunnen worden uitgeschreven zodra het Europese Hof zegt dat het mag.

Het Europees Parlement gaat het allemaal niet snel genoeg. Die wil de Europese Commissie bij het Europese Hof aanklagen omdat het Polen te makkelijk weg laat komen.

Merkels laatste bezoek aan Brussel

De ‘familiefoto’ die donderdag wordt gemaakt van de Europese leiders, wordt een bewaareditie. Het zal de allerlaatste foto zijn waar Angela Merkel op staat, nadat ze in zestien jaar 107 Europese Toppen bezocht.

Van Merkel is bekend dat zij er met hart en ziel voor vecht om de Unie bijeen te houden. De Poolse kwestie wil ze daarom niet met sancties, maar met praten oplossen. Ook de vastgelopen discussie over migratie, die voor vrijdag op de agenda staat, zal Merkel met zachte hand willen oplossen.

De leiders zullen ook spreken over de energiecrisis, en de stijgende coronacijfers.

Lees ook:

Brussel wil dwangsom voor Polen in ruzie over rechtsstaat

De Europese Commissie wil met een dwangsom afdwingen dat Polen een tuchtcollege voor rechters ontbindt. De commissie heeft het Europees Hof van Justitie, dat Polen in juli opdroeg een eind te maken aan het college, om de maatregel gevraagd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden