Noord-Afrika

Marokko gaat naar de stembus, maar de koning blijft de baas. ‘De premier en ministers zijn slechts uitvoerders’

Premier Saad-Eddine El-Othmani, leider van de gematigd islamistische PJD, tijdens een campagnebijeenkomst in Sidi Slimane, 120 kilometer ten noordoosten van Rabat. Vanwege corona zijn bijeenkomsten van meer dan 25 mensen verboden. Beeld AFP
Premier Saad-Eddine El-Othmani, leider van de gematigd islamistische PJD, tijdens een campagnebijeenkomst in Sidi Slimane, 120 kilometer ten noordoosten van Rabat. Vanwege corona zijn bijeenkomsten van meer dan 25 mensen verboden.Beeld AFP

Marokko kiest woensdag een parlement, maar de animo om te stemmen lijkt gering. En de koning blijft de dienst uitmaken. ‘Er zijn ook heel wat mensen wier hoofd er gewoon niet naar staat.’

Hoe weinig speelruimte Marokkaanse politici van de koning krijgen, was weer eens haarfijn te zien toen eind vorig jaar een omstreden akkoord met Israël werd gesloten. Voorzien van een mondkapje en zittend aan een lange tafel met een bordeauxrood kleed zette premier Saad-Eddine El-Othmani op 22 december zijn handtekening. Onder Amerikaanse druk knoopte Marokko diplomatieke relaties aan met de Joodse staat.

Othmani was faliekant tegen de stap. De islamistische premier besefte ook maar al te goed dat hij het zwaar op zijn brood zou krijgen van een groot deel van zijn vrome achterban, die hem zou beschuldigen van verraad aan de Palestijnen. Maar koning Mohammed VI had nou eenmaal besloten tot de diplomatieke ouverture en dus restte de premier niks anders dan te tekenen. “Als hoofd van de regering heb ik verantwoordelijkheden”, zei hij daarover zelf later. “De tweede persoon van de staat kan de eerste niet tegenspreken.”

Getrouwen van de vorst

Marokko gaat woensdag naar de stembus om een parlement te kiezen, maar wat de uitslag ook zal zijn: de koning en zijn kliek van adviseurs blijven de dienst uitmaken. In het kielzog van de Arabische Lente kreeg Marokko in 2011 wel een nieuwe grondwet, die op papier meer bevoegdheden gaf aan het parlement en het kabinet. In de praktijk veranderde er echter weinig. Mohammed VI zet nog altijd de lijnen uit en alle sleutelministeries, waaronder Binnenlandse Zaken, Buitenlandse Zaken, Religieuze Zaken en Defensie, zijn in handen van getrouwen van de vorst.

“De koning bepaalt in Marokko het politieke speelveld”, zegt Paolo De Mas, oud-directeur van het Nederlands Instituut in Marokko en tegenwoordig verbonden aan het Afrika Studiecentrum in Leiden. “Regeringen hebben wel enige ruimte voor eigen sociaal beleid, bijvoorbeeld om te proberen de armoede te bestrijden. Maar bij grote economische of politieke hervormingen, religieuze kwesties of wendingen in het buitenlands beleid, bepaalt de koning wat er gebeurt. De premier en de ministers zijn in dezen slechts uitvoerders.”

Mede gezien deze verhoudingen is het de vraag of de Partij van de Gerechtigheid en de Ontwikkeling (PJD) van premier Othmani bij de verkiezingen van woensdag opnieuw kan zegevieren. De gematigd islamistische PJD won de laatste twee verkiezingen in 2011 en 2016 en leidt ook de huidige, wankele regeringscoalitie. De partij lijkt ook nog altijd veel steun te genieten.

Nieuwe kieswet

Maar getrouwen van de koning hebben in de aanloop naar de verkiezingen, met hulp van alle andere partijen, een nieuwe kieswet door het parlement geloodst, die onder meer de kiesdrempel verlaagt. Ook wordt de kiesdeler voortaan anders berekend, waardoor kandidaten in de steden, waar de PJD vaak sterk is, veel meer stemmen nodig hebben om gekozen te worden dan op het platteland. In een interview afgelopen maand met het weekblad Jeune Afrique hekelde premier Othmani deze ‘onaanvaardbare’ ingreep, die volgens hem duidelijk bedoeld is ‘om de opmars van de PJD te belemmeren’.

Othmani en zijn voorganger Abdelilah Benkirane moesten de afgelopen jaren voortdurend schipperen tussen het machtige paleis en hun eigen islamistische achterban. Ze konden wel enig werk maken van zaken als armoedebestrijding en verbetering van onderwijs en gezondheidszorg, maar bijvoorbeeld corruptiebestrijding bleef zeer lastig, ook omdat het netwerk rond de koning niet of nauwelijks aan te pakken is.

De betrekkelijk gematigde PJD-leiders voelden bovendien voortdurend de hete adem in hun nek van de grote radicalere vleugel van hun partij, die in ideologisch opzicht aanschurkt tegen de officieel verboden maar in de praktijk gedoogde fundamentalistische beweging ‘Gerechtigheid en Goede Werken’. Deze beweging, opgericht door de charismatische sjeik Abdesslam Yassine, heeft veel aanhang en kan mensen massaal de straat op krijgen.

Islamiseren

De leiders van Gerechtigheid en Goede Werken vinden dat goede moslims niet horen mee te werken met het regime van de koning en willen de samenleving verder islamiseren. In stilte wordt in hun gelederen zelfs gedroomd van een islamitische republiek, inclusief invoering van de sharia, het islamitisch recht – iets waar je in Marokko niet openlijk voor uit kunt komen zonder in de problemen te komen.

Tot erg veel enthousiasme bij de bevolking leiden de verkiezingen onder deze omstandigheden niet. Uit een peiling eerder dit jaar van de Marokkaanse denktank Imap bleek dat twee derde van de ondervraagden niet van plan was om te gaan stemmen. En dan zijn grote campagnemanifestaties vanwege de coronapandemie ook nog eens onmogelijk, bijeenkomsten van meer dan 25 mensen zijn verboden.

“Ik denk dat Marokkanen die erom geven, beseffen dat het weinig uitmaakt wat ze stemmen”, zegt arabist en Marokko-kenner Jan Hoogland, oud-docent van de Radboud Universiteit in Nijmegen. “Maar er zijn ook heel wat mensen wier hoofd er gewoon niet naar staat. Je moet niet vergeten: voor heel veel mensen in Marokko is elke dag weer een strijd om te overleven. Veel Marokkanen zijn denk ik nog niet toe aan democratie.”

Lees ook:

Algerijns televisieprogramma persifleert koning Mohammed VI, Marokko boos

Een Algerijns satirisch programma is in opspraak geraakt, omdat het de Marokkaanse koning persifleerde. Volgens veel Marokkanen is hiermee een grens overschreden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden