Achtergrond West-Afrika

Mali wordt het nieuwe Syrië: spil van radicalisering

Graven voor de meer dan 100 doden die vielen in juni dit jaar bij een aanval op een Dogon dorp in Mali waarschijnlijk uitgevoerd door een Fulani-militie. Beeld AFP

Mali is de spil van radicalisering in de westelijke Sahel. Hamadoun Koufa is de geestelijk leider en commandant van de jihadistische milities, die onder de naam Katiba Macina opereren. 

Hamadoun Koufa is de Osama bin Laden of de Abu Bakr al-Baghdadi van de westelijke Sahel, van Mali. Met een groot verschil: Koufa leeft nog, de andere twee niet. Hoewel, twee keer is de Malinese jihadistenleider dood verklaard. Twee keer herrees hij.

In West-Afrika zet Koufa de strijd voor een kalifaat voort, waar die in Syrië is verloren. Sinds 2015 is hij de grote geestelijk leider en commandant van de Katiba Macina. Hij is bijna 60 jaar, heeft een verweerde kop met een rood henna sikje. De Malinese wetenschapper Modibo Galy Cissé deed jaren onderzoek naar Koufa. Hij sprak familie, vrienden, zijn strijdmakkers en zijn oude marabout, de religieuze leider, die hem trainde. “Mijn werk is gevaarlijk geworden in Mali. Ik word door Koufa en zijn manschappen als spion gezien omdat ik informatie verzamel en omdat ik goed Frans en Fulani spreek.”

Cissé schreef een portret van Koufa en zijn weg naar de jihad in het boek ‘Biographies of Radicalization’, onder redactie van de Leidse hoogleraar Afrikaanse geschiedenis en antropologie Mirjam de Bruijn. Samen vertellen ze in een kamer van de Universiteit Leiden over de opkomst van het jihadisme in Mali en de Sahel en de rol van Hamadoun Koufa.  

De Malinese onderzoeker Modibo Galy Cissé en de Leidse hoogleraar Afrikaanse geschiedenis en antropologie Mirjam de Bruijn. Beeld Phil Nijhuis

Getalibaniseerd

Mali is de spil in de westelijke Sahel van de recente radicalisering. De Bruijn vat het bondig samen. “Een groot deel van Mali, de delta, wordt sinds 2015 getalibaniseerd.”

“Vroeger kocht ik zijn cassettebandjes met romantische liedjes om meisjes te charmeren. Het waren gezongen teksten uit de Koran en herdersliedjes van de Fulani, een nomadisch herdersvolk in West-Afrika. Iedereen luisterde in de jaren negentig naar Koufa’s prachtige stem. Ik hield erg van zijn liedjes”, zegt Cissé met een grote glimlach op zijn lippen. Hij kan zich haast niet bedwingen om een van die nummers te zingen.

De dichter-zanger Koufa was erg populair in het land. Zoals hij excelleerde in het liefdeslied, zo blonk hij ook uit als leerling op de koranschool. Hij kende de Koran uit zijn hoofd en beheerste de inhoud.

Metamorfose

In 2000 is er ineens een nieuwe Koufa, zegt Cissé. Hij wordt een prediker op de radio. Hij legt er de precieze context van de islam uit, de regels voor het gebed en nog meer praktische zaken. “Hij was een begenadigd spreker. Koufa begon de heersende elite, de vooraanstaande marabouts aan te pakken. Hij veroordeelde het gebruik van bedelkinderen door de marabouts. Koufa hekelde de zakat, een verplichte financiële bijdrage vragen van arme boeren. Hij bestreed de autoriteiten en het onrecht in zijn radiopraatjes. Iedereen luisterde naar hem en hij was mateloos populair.” Hij speelde volgens De Bruijn in op de sociaal-economische problemen en corruptie in het land, die een goede voedingsbodem waren voor radicalisering en jihadisme. “De overheid in Mali is compleet afwezig.”

Ondanks zijn populariteit is Koufa arm. Hij trekt als prediker van dorp naar dorp en wordt met open armen ontvangen, zegt Cissé. Dan raakt hij onder invloed van de Pakistaanse Dawa Tabligh, een rijke orthodoxe islamitische organisatie die over de hele wereld moskeeën financiert en madrasahs, koranscholen. Koufa gaat het jihadisme propageren. Wat hij eerst in felle bewoordingen deed als prediker, de heersende elite bekritiseren, gaat nu gepaard met toenemend geweld met zijn Katiba Macina. Die motorbendes plegen aanvallen op het Malinese leger, politieposten en autoriteiten. Koufa richt zich ook tegen de Fransen die nu al een paar jaar met 4500 manschappen in Mali orde op zaken proberen te stellen, net als de VN-vredesmacht Minusma en het machteloze interventieleger van vijf Sahellanden, de G5.

De Katiba Macina heeft een cellenstructuur met lokale milities die enerzijds hun Fulani-dorpen verdedigen in het etnisch geweld dat oplaait en anderzijds jihadistische aanvallen uitvoeren. Aan het hoofd staat Hamadoun Koufa. Sinds 2015 is hij verdwenen. Hij wordt niet meer gezien. Er duiken geregeld geluidsfragmenten en videoboodschappen op waarop Koufa te horen en te zien is en waar hij oproept tot de jihad. “Maar”, zegt Cissé “hij zit ergens verborgen in de Delta in Mali.”

Hamadoun Koufa duikt af en toe op in video’s waarin hij oproept tot de jihad.

Kalifaat vestigen en de sharia invoeren

“Hij communiceert ook via zijn luitenanten. Zo hebben zij de Fulani-chiefs gedwongen om de zakat te verlagen met wel 90 procent, om arme boeren lucht te geven”, legt Cissé uit als bewijs van de onverminderde populariteit van Koufa en zijn Katiba Macina. Koufa richt zich volgens De Bruijn nu vooral tegen de Franse aanwezigheid en westerse invloeden. Hij wil in een zo groot mogelijk gebied in Afrika het kalifaat vestigen en de sharia invoeren. “Koufa heeft daardoor nu de status van een internationaal gezocht terroristenleider.” De Fransen worden door Malinezen inmiddels ook verantwoordelijk gehouden voor aanvallen tussen etnische groepen op dorpen, vaak gepleegd door bewapende motorbendes en waarbij telkens vele doden vallen.

Met het wegvallen in 2015 van het gezag van de overheid, autoriteiten en politiek, stapt Koufa in het gat dat ontstaat. Cissé: “De andere stammen, die soms ook vijandig staan tegenover de Fulani en de Katiba Macina, richten zich nu ook tegen het Malinese leger, waardoor er nog nauwelijks of niet sprake is van enig gezag in grote delen van Mali.” De facto valt het land uiteen, waarbij Koufa het grootste deel inmiddels in handen heeft: de binnenlandse delta van de Niger.

Ook burgerdoden
Alleen al deze maand kwamen bij diverse jihadistische aanvallen vele tientallen Malinese soldaten om. Ook vele burgers, vaak van andere etnische groepen dan de Fulani, werden slachtoffer van het geweld. Ook in Mali botsten deze week twee Franse helikopters tegen elkaar die in het holst van de nacht een jihadistische militie op motoren achtervolgden: 13 dode Franse militairen. 

Lees ook:

Frankrijk heeft het zwaar in Mali, maar wil van geen wijken weten.

Het Franse leger verloor dertien militairen bij een helikopterongeluk in Mali. Het pijnlijke verlies vestigt de aandacht op de moeizame strijd tegen jihadisten in Afrika.

Jihadistische opstand rukt op naar West-Afrika.

Islamitische terreurgroepen gelieerd aan IS en Al-Qaida rukken op van de Westelijke Sahel naar West-Afrika. Burkina Faso, Ghana, Togo en Benin worden erdoor gedestabiliseerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden