ReportageNeurenberg

Mag de Neurenbergse opera zich vestigen in een oud gebouw van de nazi’s?

null Beeld DPA
Beeld DPA

De Neurenbergse opera wil zich tijdelijk vestigen in een onafgemaakte nazi-congreshal. Daar is niet iedereen blij mee. Woensdag neemt het stadsbestuur een beslissing.

Kim Deen

Wie in Neurenberg de tram naar het zuidoosten neemt ziet na een aantal minuten een gigantisch gebouw opdoemen. Een ronde structuur met drie lagen van bogen die doet denken aan het romaanse Colosseum. Hier is een onafgemaakte nazi-congreshal, het grootste nationaalsocialistische gebouw dat nog in Duitsland staat, op het megalomane, eveneens onvoltooide gigantische badhotel in Prora na.

De congreshal is nu een gedenkplaats, die voor de coronapandemie dagelijks volstroomde met Duitse schoolklassen, gepensioneerden op een uitstapje en toeristengroepen uit een groot aantal landen. Maar nu, onder de strenge coronaregels van de deelstaat Beieren, is er geen ziel te bekennen tussen de 39 meter hoge muren.

De eerste sneeuw van het jaar dwarrelt in dikke vlokken op de binnenplaats en wie in deze stilte staat voelt zich even alleen met de geschiedenis van deze plek. Bezoekers kunnen er terug in de tijd reizen, want het bouwwerk is nog precies zoals de nazi’s het in 1945 hebben achtergelaten.

Borden tonen hoe het voltooid eruit had moeten zien: de grootste hal ter wereld, een dak met grote ramen, rijen banken met plek voor 50.000 NSDAP-leden en in het midden een podium voor Adolf Hitler.

Kantoren en oefenruimtes voor de opera

Maar deze stilte zal misschien snel verdwijnen. De honderd jaar oude Neurenbergse opera moet gerenoveerd worden en de opera-organisatie wil zich daarom tijdelijk vestigen in het nazibouwwerk. In het gebouw moeten kantoren en oefenruimtes komen en op de binnenplaats zou een tijdelijke constructie worden geplaatst voor de operavoorstellingen.

De opera zal deze plek vijf tot tien jaar nodig hebben, maar de kans is groot dat de congreshal ook na die tijd gebruikt zal worden door culturele instellingen, want het opknappen en herinrichten van het bouwwerk kost honderdvijftig miljoen euro.

De plannen vallen niet goed bij Duitse geschiedkundigen. De organisatie Geschichte für Alle (Geschiedenis voor iedereen) geeft rondleidingen langs verschillende historische plekken in de regio van Neurenberg, waaronder de congreshal. Hoewel de organisatie nauw samenwerkt met het stadsbestuur, lazen zij pas in de zomer over de plannen, in een interview met de burgemeester in een lokale krant.

“We waren erg verrast dat we het nieuws op deze manier moesten vernemen”, zegt Pascal Metzger, die bij de organisatie werkt als expert Duitse nationaal-socialistische geschiedenis. “Het is heel ongebruikelijk dat er aan zo’n ingrijpend plan geen discussie voorafgaat.”

Een open wond in de stad

Geschichte für Alle is bang dat de gedenkplaats, die gezien wordt als een open wond in de stad, door de komst van de opera haar functie zal verliezen. “Je hebt dan niet meer dit uitzicht”, zegt hij terwijl hij door de poort loopt, waarna het gehele terrein zich voor hem uitstrekt.

Het tijdelijke gebouw voor de opera zal veel van dat uitzicht wegnemen, omdat het hoger wordt dan de muren. “Als mensen hier staan voelen ze zich klein. Het bouwwerk is indrukwekkend”, zegt Metzger. “Maar als op het middenterrein zo’n operazaal wordt gebouwd, is dat effect weg. De architectuur vertelt hier nu een verhaal en wij denken dat het belangrijk is om dat te behouden.”

De megalomanie van het naziregime

Het verhaal dat het gebouw vertelt draait om de megalomanie van het naziregime. De congreshal is gebouwd op het Reichsparteitagsgelände, een gebied van zestien vierkante kilometer in het zuidoosten van Neurenberg, waar de nazipartij NSDAP haar partijdagen hield.

Op basis van een stedebouwkundig plan van nationaal-socialistische architect Albert Speer bouwde de partij op het terrein verschillende gigantische structuren, waarvan de meeste nooit voltooid werden. Naast de congreshal werd een zeppelinveld gebouwd, daartegenover een voetbalstadion met zitplaatsen voor een half miljoen toeschouwers. Aan het einde van de hoofdstraat kwam een marsveld ter grootte van tachtig voetbalvelden.

Adolf Hitler wilde één keer per jaar, op de partijdag, een lezing houden in de congreshal. Daar zouden 50.000 toeschouwers om hem heen zitten, dubbel zoveel als het aantal bezoekers dat in het Colosseum past. In zijn lezing zou Hitler vertellen over de prestaties van de partij in het voorbije jaar en zou hij de doelen voor het komende jaar uiteenzetten. De rest van het jaar zou het bouwwerk niet toegankelijk zijn.

“Miljoenen Reichsmark werden uitgegeven om de grootste hal ter wereld te bouwen voor één jaarlijks evenement van zo’n drie uur”, zegt Metzger. “Dat moest de macht laten zien die zij hadden.”

Adolf Hitler onder zonnestralen

Het gebouw is volgens hem uniek omdat het een van de weinige plekken in Duitsland is waar te zien is hoe het naziregime zich wilde tonen aan de buitenwereld. Op borden in het midden van het terrein zien bezoekers hoe de voltooide congreshal eruit had moeten zien.

De muren zouden dubbel zo hoog moeten worden met daarop een dak en in het midden een groot raam. Door dat dakraam zouden de zonnestralen direct schijnen op Hitler, die op een podium te midden van eindeloze rijen banken met volgers zou staan.

Metzger: “Hitler zei dat de nazipartij niet alleen een politieke partij was, maar een wereldbeschouwing, een soort religie.” Terwijl Berlijn het politieke hart was van het Derde Rijk, was Neurenberg het culturele en religieuze hart. De congreshal zou een mystieke reputatie krijgen omdat hij maar één keer per jaar open zou zijn.

“Het zou een eer moeten zijn geweest om deel te nemen aan het evenement”, zegt Metzger. “Het zou een herinneringsplek worden voor toekomstige generaties. Dat is waarom mensen, koningen, en politici grote gebouwen bouwen, zodat ze in de toekomst niet vergeten worden.”

Een plek om dicht bij de geschiedenis te zijn

Een herinneringsplek werd het gebouw ook, maar op een andere manier dan Hitler voor ogen had. De onvoltooide muren tonen niet de destijds bedoelde glorie, de totalitaire structuur is vanuit het perspectief van vandaag angstaanjagend.

Zelfs schoolkinderen begrijpen het gewicht van de geschiedenis op deze plek, zegt Metzger. “Het zijn kinderen, op zulke uitstapjes zijn ze vaak niet stil te krijgen. Maar als we dan hier komen zijn ze niet meer druk met elkaar en willen ze echt horen wat je te zeggen hebt”, vertelt hij.

“Dit is dus een goede plek om te vertellen over de geschiedenis. Mensen komen hierheen om dicht bij de geschiedenis te zijn en dat is waarom we dit soort monumenten nodig hebben.”

Een voetbalveld in de congreshal

Toch duurde het lang na de Tweede Wereldoorlog voordat de congreshal die functie kreeg. In de jaren na de oorlog was het onduidelijk wat er met het onvoltooide gebouw moest gebeuren. Het stadsbestuur, dat voor een groot deel bestond uit dezelfde functionarissen die er tijdens de nazitijd werkten, wilden een voetbalveld in de congreshal bouwen. Het al bestaande stadion was namelijk in gebruik door het Amerikaanse leger.

Het voetbalveld werd nooit gebouwd, door geldgebrek. De stad was tijdens de oorlog grotendeels vernietigd. In 1962 gaf het Amerikaanse leger het stadion terug aan de stad en daarna lag de congreshal er nog decennia verlaten bij.

Burgerverzet tegen plan voor winkelcentrum

In de meer welvarende jaren ’80 wilde een groep investeerders een groot winkelcentrum in de hal bouwen, inclusief een ruimte voor evenementen, bioscopen en een zwembad. “Maar in die tijd realiseerden veel mensen zich dat dit ongepast was. Er kwamen burgerinitiatieven die zich tegen het winkelcentrum verzetten”, zegt Metzger.

Dat besef kwam met een nieuwe generatie, die zelf geen schuld had aan de opkomst van het nationaal-socialisme. “In die jaren begonnen mensen te zeggen dat we het over onze geschiedenis moeten hebben.”

Zo ontstond de Duitse Erinnerungskultur rondom de Tweede Wereldoorlog. “Tot midden jaren ’80 was er geen bord te vinden op dit terrein. Er was ook nog geen boek over geschreven”, zegt Metzger.

In Neurenberg gingen volgens hem veel verhalen rond over de congreshal, vaak gebaseerd op onjuiste informatie. Maar met het bewustzijn van die jaren ’80 kwam ook het onderzoek naar de nazitijd op gang. Metzger: “In 1984 organiseerde Neurenberg een van de eerste tentoonstellingen in Duitsland waarin een stad haar eigen naziverleden toonde. Nu is dat heel gewoon en zie je het overal. Maar in die tijd was het heel bijzonder.”

Langzamerhand verdwijnen de ooggetuigen

De organisatie van Metzger, Geschichte für Alle begon ook in deze tijd, in 1985, met rondleidingen. Nu geeft de organisatie vierduizend rondleidingen per jaar.

Volgens Metzger zijn monumenten als de congreshal vandaag nog belangrijker dan in de jaren ’80. “Langzamerhand verdwijnen ooggetuigen, de slachtoffers en de daders”, zegt hij. “Straks leeft niemand meer die vanuit eigen ervaring over deze tijd kan vertellen. Wat overblijft zijn plekken als deze, waar je dicht bij de geschiedenis kunt komen.”

Veel schoolklassen gaan al naar de concentratiekampen, maar monumenten zoals de congreshal zijn volgens Metzger net zo belangrijk om te bezoeken. “Het zijn twee kanten van dezelfde medaille. Je hebt de verschrikkingen van de concentratiekampen aan de ene kant en aan deze kant zie je de schone schijn. Maar die twee gaan nauw samen.”

Terwijl de nazi’s in Neurenberg hun imago oppoetsten met de uitbundige partijdagen in grandioze gebouwen, werkte de partij in deze stad tegelijkertijd aan de rassenwetten van 1935, die de weg vrijmaakten voor de holocaust.

‘De stad draait voor alle kosten op’

Volgens Metzger beseft het stadsbestuur hoe groot het historisch belang van deze plek is, maar is het lastig om de kosten te dekken. “De stad draait voor alle kosten op. Zij moeten deze plek onderhouden, zorgen dat er geen regen door de muren lekt”, zegt hij. “Ik kan me voorstellen dat het dan goed uitkomt dat de opera de huur kan betalen.”

Metzger zou het dan ook niet erg vinden als de congreshal gebruikt wordt, als de weidse binnenplaats en het gebouw maar niet aangetast worden. Zo zou de opera de muren willen openbreken om er ramen in te maken voor de lichttoetreding in de kantoren en oefenruimtes.

Door het protest van Geschichte für Alle tegen de plannen van de Neurenbergse opera is de discussie in de stad op de valreep toch nog op gang gekomen. De organisatie werd door media van over de hele wereld benaderd en er kwam een gelivestreamd debat met historici en politicologen.

Woensdag hakt het stadsbestuur de knoop door. Metzger hoopt op een goede afloop. “We moeten nauwkeurig bepalen tot in hoeverre een monument aangepast kan worden zonder dat het zijn functie verliest”, zegt hij. “Met experts van over de hele wereld. Het gaat hier niet alleen om de geschiedenis van Neurenberg, maar van Duitsland, of zelfs de wereld.”

Reactie van de opera

In een open brief die is gepubliceerd in lokale en regionale media stelt de Neurenbergse opera dat er geen alternatief is. “We hebben alle mogelijke locaties grondig onderzocht, maar geen enkele is zo geschikt als de congreshal”, verklaart de organisatie. De opera benadrukt dat de verhuizing ‘geen luxe project is’, maar dat de nood voor een tijdelijk onderkomen groot is.

Volgens de initiatiefnemers van de brief is de opera in staat verantwoordelijk om te gaan met de geschiedenis van het gebouw. Ze benadrukken dat de opera ‘geen deel uitmaakt van de entertainmentindustrie’, maar een culturele en educatieve missie heeft. Door samen te werken met historici en experts in ‘herinneringscultuur’ wil de opera ‘een artistieke dialoog met het verleden en de toekomst voeren’.

Hoewel de opera en het stadsbestuur spreken over een tijdelijk onderkomen voor de opera, blijft het de vraag of zo’n stap de weg vrijmaakt voor een permanent gebruik van de nazi-congreshal. In kringen rond de opera is al een ontwerp gemaakt van een cultuurcampus in het gebouw, met een foyer, verschillende concertzalen, kantoren en gastronomie.

Lees ook: Oude nazitribune verbrokkelt, tenzij overheid betaalt

Propagandafilm Triumph des Willens werd er gefilmd en nazikopstukken werden er berecht: Neurenberg. De gebouwen op het voormalige nazi-partijdagterrein in deze stad raken in verval, maar het gemeentebestuur van Neurenberg wil het omstreden erfgoed graag onderhouden. Met overheidsgeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden