Wit-Rusland

‘Luchtpiraterij’ Minsk zet EU-leiders op scherp

Demissionair premier Mark Rutte (rechts) spreekt met voorzitter Charles Michel van de Europese Raad bij aanvang van de EU-top in Brussel.  Beeld AP
Demissionair premier Mark Rutte (rechts) spreekt met voorzitter Charles Michel van de Europese Raad bij aanvang van de EU-top in Brussel.Beeld AP

De Europese top is onverwachts in het teken komen te staan van de gedwongen landing van een Ryanair-toestel om een Wit-Russische activist te arresteren. De KLM mijdt het Wit-Russisch luchtruim.

EU-leiders kwamen dit Pinksterweekeinde krachttermen tekort om de ongekende Wit-Russische daad van ‘staatspiraterij’ in hun luchtruim te veroordelen. Hun top in Brussel, die eigenlijk over andere zaken zou gaan, werd maandagavond onverwachts overheerst door de gebeurtenissen van de dag ervoor. Een Ryanair-vlucht van Athene naar de Litouwse hoofdstad Vilnius werd toen door Wit-Russische straaljagers gedwongen oostwaarts af te buigen en te landen in Minsk. Daar volgde de arrestatie van inzittende Roman Protasevitsj, activist, fotograaf en luis in de pels van het Loekasjenko-regime.

“Simpelweg onacceptabel”, zei demissionair premier Mark Rutte bij aankomst in Brussel. “Dit laat zien hoezeer Loekasjenko internationale regels aan zijn laars lapt.” Andere politieke EU-kopstukken waren minstens zo hard in hun kritiek. “Dit was eigenlijk luchtpiraterij, gesponsord door de staat”, aldus buitenlandse-zaken-minister Simon Coveney van Ierland, thuisbasis van luchtvaartmaatschappij Ryanair.

Sneller dan verwacht werden de EU-leiders het maandagavond unaniem eens over harde maatregelen, voor zover zij die in EU-breed verband kunnen nemen. De hardste sanctie is dat het EU-luchtruim en alle EU-luchthavens verboden terrein worden voor alle Wit-Russische vliegmaatschappijen. Dat is ten minste de aanbeveling die de regeringsleiders doen aan hun ministers van buitenlandse zaken. Zij zijn degenen die zulke sancties formeel moeten goedkeuren.

Volgens Rutte was iedereen het ongekend snel eens over een gezamenlijk optreden tegen Minsk. De EU-leiders zijn “echt helemaal klaar” met het Wit-Russische regime, zei hij. “Dit laat zien hoe ernstig we dit nemen”, zei hij na afloop van de eerste dag van de EU-top.

EU-burgers urenlang vast op vliegveld Minsk

Volgens de Wit-Russische autoriteiten moest het vliegtuig zondag uitwijken naar Minsk vanwege een bommelding, maar niemand nam dat rookgordijn serieus. De internationale verontwaardiging gold niet alleen het lot van dissident Protasevitsj, maar ook dat van de ongeveer 125 andere passagiers, overwegend EU-burgers. Zij zaten urenlang vast op het vliegveld van Minsk, voordat het toestel – zonder Protasevitsj en naar schatting vier andere inzittenden – doorvloog naar Vilnius.

Met de piratenactie werd het hele Wit-Russische luchtruim opeens als onveilig bestempeld. Luchtvaartmaatschappijen reageerden verschillend. Sommige, waaronder Air Baltic, namen onmiddellijk het besluit om voorlopig om Wit-Rusland heen te vliegen.

Onder meer de KLM zag daar eerst geen aanleiding toe. Maar maandagavond draaide de KLM bij, na een rechtstreekse oproep daartoe van Rutte. “Hoewel wij onze luchtvaartmaatschappijen wettelijk niet kunnen verbieden naar en over Wit-Rusland te vliegen, moeten we er bij hen op aandringen om voorlopig dat luchtruim te mijden.”

De EU-leiders braken zich tijdens hun werkdiner het hoofd over mogelijke nieuwe sancties tegen Minsk. Een van de snelste en hardste maatregelen zou kunnen zijn het stilleggen van alle vliegverkeer tussen Wit-Rusland en de EU, onder meer door de landingsrechten van de Wit-Russische staatsmaatschappij Belavia op te schorten. Het Verenigd Koninkrijk heeft die stap al gezet.

Vrijlating Protasevitsj eis nummer één

De vraag is welk resultaat de EU precies hoopt te bereiken met nieuwe sancties. Vrijlating van Protasevitsj is eis nummer één. Herstel van het vertrouwen in de veiligheid van het Wit-Russische luchtruim is de tweede prioriteit. Een ongewenst neveneffect van beperkingen in het vliegverkeer zou zijn dat Wit-Russische burgers, inclusief dissidenten, gevangenen worden in hun eigen land. “We zullen de goede balans moeten vinden”, aldus een hoge EU-functionaris. “We moeten bovendien rekening houden met vergeldingsmaatregelen van Minsk, waardoor het vliegverkeer in alle richtingen beïnvloed kan worden.”

Europese sancties tegen Minsk waren al in een hogere versnelling gekomen sinds de frauduleuze verkiezingen van vorig jaar augustus en het gewelddadige politie-optreden sindsdien. Daarbij werden echter vooral individuen getroffen: Wit-Russische prominenten die de EU niet meer in mogen. Nu liggen ook economische sancties op tafel.

Afstand doen van mobiele telefoons

De EU-leiders spraken tijdens hun werkdiner ook over de betrekkingen met Rusland, die nog moeizamer zijn geworden na onder meer de arrestatie van oppositieleider Navalny. Dat topoverleg was al een tijdje gepland. Gezien de gevoeligheid van de discussies moesten de regeringsleiders in de zaal afstand doen van hun mobiele telefoons.

Niet duidelijk was maandagavond laat in hoeverre de discussies over Wit-Rusland en Rusland in elkaar overliepen. Er zijn berichten dat Russische spionnen in Athene op de Ryanair-vlucht zijn gestapt en een rol hebben gespeeld in de arrestatie van Protasevitsj. Maar volgens de EU-functionaris zijn de feiten daarover nog te dun om de bemoeienis van het Kremlin aan te tonen.

Lees ook:
Zorgen om Wit-Russische activist Protasevitsj; ‘Hij kan op dit moment worden gemarteld’

Volgens de laatste berichten ligt de gearresteerde Wit-Russische activist en fotograaf Roman Protasevitsj in kritieke toestand in het ziekenhuis. De oppositie hamert opnieuw op economische sancties tegen Loekasjenko’s regime.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden