Culturele schatten

Loopt Afghaans erfgoed opnieuw gevaar nu de Taliban er weer de scepter zwaait?

Een man loopt met zijn ezels langs de nis in Bamyan waar de 1600 jaar oude boeddhabeelden stonden. De taliban vernietigden de beelden in 2001.  Beeld EPA
Een man loopt met zijn ezels langs de nis in Bamyan waar de 1600 jaar oude boeddhabeelden stonden. De taliban vernietigden de beelden in 2001.Beeld EPA

Wordt de overname van Afghanistan door de Taliban naast een humanitaire ook een culturele ramp? Het Nederlandse CER, een ‘ambulance voor cultuur’ heeft al voorbereidingen getroffen.

Meer dan vijftig meter hoog was de in de rots uitgehouwen boeddha die in de Afghaanse provincie Bamyan honderden jaren over de vallei waakte. Was, want de boeddha en zijn kleine zusje van 38 meter hoog zijn al twintig jaar niet meer onder ons. In 2001 bliezen de Taliban monumentale beelden op, tot grote schrik van de internationale gemeenschap.

Staat Afghanistan dat weer te wachten nu de Taliban weer de scepter zwaaien? Uit de musea van Kaboel komen vooralsnog maar mondjesmaat berichten naar buiten. Kunsttijdschrift The Art Newspaper zegt contact te hebben gehad met een curator van het Nationale Museum. Die had er weinig vertrouwen in dat de Taliban nu milder zullen zijn. “Een luipaard verandert ook niet het patroon van zijn stippen.” Volgens de curator zijn ‘bepaalde objecten’ uit het museum gehaald en opgeborgen op veilige locaties.

Religieuze afbeeldingen zijn uit den boze

Sanne Letschert is hoofd van Cultural Emergency Response (CER), een onderdeel van het Prins Claus Fonds. Haar organisatie functioneert als ‘ambulance voor cultuur’. “Als er ergens een natuurramp of een gewapend conflict is, proberen wij met lokale partners het erfgoed zo goed mogelijk te beschermen. Dat kan door collecties te evacueren, door hulp bij restauratie en documentatie, financiële ondersteuning en expertise.”

Erfgoed in Afghanistan

Afghanistan ligt op de zijderoute en is een kruispunt van culturen. In zijn erfgoed zitten onder meer boeddhistische, oud-Griekse, islamitische en Chinese invloeden.

De International Council of Museums publiceerde een lijst van voorwerpen die illegaal verhandeld zouden kunnen worden: van bijlen uit de steentijd tot geglazuurd aardewerk uit de Middeleeuwen en vergulde religieuze objecten uit het Boeddhisme tot aan Griekse munten.

Een van de bekendste schatten is de gouden grafgift van nomadische stammen, gevonden bij Tilya Tepe. De schat, waarschijnlijk vervaardigd rond het begin van de jaartelling, was de afgelopen jaren overal ter wereld te zien, ook in Amsterdam. Enkele maanden terug was het plan om de goudschat om veiligheidsredenen in het buitenland te houden. Volgens Unesco ligt het goud nu in de kluis van de Afghaanse centrale bank.

Het CER bereidt zich met Afghaanse partners al een tijd voor op een nieuwe periode van geweld, zegt Letschert. Veel wil ze er, uit veiligheidsoverwegingen, niet over kwijt. “We hadden ook niet verwacht dat de opmars van de Taliban zo snel zou gaan.”

“Het is vooral pre-islamitisch erfgoed dat nu eventueel gevaar loopt”, zegt Afghanistan-kenner Willem Vogelsang. Hij reisde in de jaren zeventig voor het eerst af naar Afghanistan als archeoloog en was tot voor kort directeur van het Internationaal Instituut voor Aziatische Studies (IIAS) in Leiden. “De Taliban zijn salafistisch en extremistisch. In hun uitleg van de islam zijn religieuze afbeeldingen uit den boze, al helemaal van andere godsdiensten.”

‘Ik zou zeggen: kijk de andere kant op’

De vernieling van de boeddha’s in 2001 was ook een provocatie richting het buitenland. Vogelsang vindt daarom dat het westen niet al te openlijk moet vrezen voor het voortbestaan van cultureel erfgoed in het land. “Ik schrik ervan als het buitenland zich druk maakt over Afghaans erfgoed. Het kan averechtse gevolgen hebben; als de Taliban horen dat het westen om iets geeft, gaan ze misschien juist dingen vernietigen. Ik zou zeggen: als je iets belangrijk vindt, kijk dan vooral de andere kant op.”

Een ivoren decoratie van een stoel of een troon. Beeld
Een ivoren decoratie van een stoel of een troon.

Letschert begrijpt wat Vogelsang zegt. “Provocatie was eerder een motivatie voor de vernietiging van erfgoed, zoals in Mali in 2012, en door IS in Syrië.” CER probeert daarom zoveel mogelijk onder de radar te werken.

Een andere bedreiging voor erfgoed is illegale handel. In de tijd voordat de Amerikanen het land binnenvielen, kwamen veel Afghaanse kunstschatten illegaal in het buitenland terecht. Na de verdrijving van de Taliban zijn veel van die culturele artefacten juist teruggebracht naar Kaboel, zegt Vogelsang. Wat daar nu zal gebeuren, weten we niet goed. “Het is allemaal heel wrang, zeker.”

De achterban wil misschien hardere actie

De voorbereidingen van CER richtten zich erop om het risico op plundering te verminderen, zegt Letschert. Dat kan onder meer door objecten op te bergen of douaniers te trainen. Collecties of objecten worden niet het land uitgebracht, al zijn er wel gesprekken over geweest. “Heel veel is onzeker. De Taliban hebben nu wel gezegd dat ze erfgoed willen beschermen. We moeten zien wat er gebeurt.”

“De Taliban moeten balanceren”, analyseert Vogelsang. “Enerzijds lijkt het erop dat ze hun gematigde gezicht willen laten zien en dat ze zich niet te gek willen laten maken. Anderzijds hebben ze ook te maken met hun eigen achterban, die misschien hardere actie wil.”

Hij wil het belang van objecten wel relativeren. “Als dingen verloren gaan, dan is dat jammer. Mensenlevens zijn ontelbare keren belangrijker.”

Lees ook:

Wie durft er nog verslag te doen vanuit Afghanistan?

Het is gevaarlijk voor journalisten in Afghanistan, veel buitenlandse correspondenten zijn gevlucht. Voor informatie zijn media veelal aangewezen op lokale verslaggevers, maar ook die lopen grote risico’s. Wie kunnen hun werk nog doen?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden