Poetin en Loekasjenko in juni 2020.

AnalyseOnderdrukking

Loekasjenko de ‘laatste dictator van Europa’? Hij heeft inmiddels goed gezelschap van Poetin

Poetin en Loekasjenko in juni 2020.Beeld AP

Donderdag en vrijdag vindt in Minsk het Wit-Russische ‘volkscongres’ plaats, maar met het volk heeft dat weinig te maken. Dat verzet zich namelijk al maanden tegen de toenemende repressie. Net als hun collega-demonstranten in Rusland.

Het was het klassieke dilemma van autocraten, waarmee Vladimir Poetin vorige maand werd geconfronteerd. Terwijl tienduizenden Russen de straat op gingen om vreedzaam te protesteren tegen de arrestatie van oppositieleider Aleksej ­Navalny en de wetteloosheid van het regime, stond de Russische president voor een netelige kwestie: verdere onrust voorkomen door de demonstranten tegemoet te komen of de protesten keihard neerslaan? Hij koos voor het laatste.

Knuppels boven woorden

Een paar maanden eerder stond collega-autocraat Aleksandr Loekasjenko een paar honderd kilometer westwaarts, in Wit-Rusland, voor hetzelfde dilemma. Ook hij had te maken met een bevolking die protesteerde en op vreedzame wijze verandering eiste na frauduleus ­verlopen verkiezingen in augustus vorig jaar. En ook Loekasjenko ­verkoos knuppels boven woorden.

Het Russische protest in januari had dan ook veel weg van een déjà vu. Want naast de vrijwel identieke beelden van meppende politieagenten met bivakmutsen en integraalhelmen, toonden ook de demonstranten in Moskou de afgelopen weken overeenkomsten met hun collega’s in Minsk. Zo stonden tijdens de protestacties in Rusland tal van Russen te zwaaien met rood-witte vlaggen, het symbool van de Wit-Russische oppositie. Zo nu en dan steeg er zelfs een ‘lang leve Wit-Rusland’ uit de menigte op en zongen demonstranten het Sovjet-punknummer Changes, dat deze ­zomer uitgroeide tot het verzetslied van de Wit-Russische protesten.

Slaperige provinciesteden

De overeenkomsten gaan nog verder dan wat zich op straat afspeelt; ook onder de oppervlakte zijn er gelijkenissen, vooral in de onderliggende redenen voor het verzet. In beide gevallen zijn de ­demonstranten boos op een auto­ritair regime dat slechte economische perspectieven biedt, de repressie alsmaar vergroot, burgervrij­heden steeds verder inperkt en zich louter druk maakt over behoud van de eigen macht.

Die onvrede is bovendien zowel in Wit-Rusland als in Rusland nu veel breder dan voorheen. Daar waar demonstraties in het recente verleden veelal beperkt bleven tot dicht­bevolkte steden, waaieren ze nu uit over het hele land. In Wit-Rusland gaat de bevolking van doorgaans ­slaperige provinciesteden nu ook de straat op en ook in Rusland reikt het ongenoegen verder dan Moskou en Sint-Petersburg.

Mikpunt van spot

Ook de invloed van sociale media is bij de protesten in beide landen aanzienlijk. In Wit-Rusland organiseert de oppositie zich via apps als Telegram en ook Navalny en consorten mobiliseren hun aanhangers vrijwel uitsluitend via Facebook, ­Instagram, Twitter en YouTube. In die berichten op sociale media zijn Loekasjenko en Poetin volop het mikpunt van spot. Zo wordt de ­Russische president consequent weggezet als de ‘krijsende kleine man in de bunker’, terwijl Loekasjenko veelvuldig wordt gepersifleerd als een bange man die zich ­afsluit van de maatschappij en met zijn oligarchie en veiligheidsdiensten veilig in zijn eigen bubbel blijft.

Grapjes met een kern van waarheid, want door zich steeds verder in hun eigen paleizen terug te trekken en de repressie op te voeren, verliezen beide heren draagvlak ­onder de bevolking. Met elke ­knuppel die een scheenbeen of ­ribbenkast raakt, sla je als overheid immers ook je eigen gezag stukje bij beetje aan diggelen, wat vervolgens alleen nog kan worden gecompenseerd door meer repressie . Een ­vicieuze cirkel, waarin de demonstranten en de oppositie het morele gelijk aan hun kant krijgen en de ­legitimiteit van het regime steeds verder wordt uitgehold.

Vrijbrief

Poetin en Loekasjenko zitten kortom in hetzelfde schuitje. Een neerwaartse spiraal, waarin elk vleugje democratie inmiddels wel is verdampt. Hoewel het Kremlin Minsk afgelopen zomer niet wilde helpen bij het neerslaan van de protesten aldaar, lijkt Poetins eigen optreden in Rusland zijn Wit-Russische collega nu een vrijbrief te geven om de onderdrukking in eigen land voort te zetten. Vorige week nog liet ­Loekasjenko tijdens een regeringsbijeenkomst weten dat hij zijn land koste wat kost zal verdedigen, “of dat nu in een tank is of met een machinegeweer in mijn ­handen”.

Allesbehalve een hoopvol teken in aanloop naar het Volkscongres van vandaag en morgen in Minsk, een evenement dat in de verste ­verte niets met het volk te maken heeft. Eerder zal het een bijeenkomst zijn van jaknikkers, waar Loekasjenko’s macht opnieuw zal worden bezegeld. Net zoals het ­Russische parlement dat vorig jaar in Moskou met Poetin deed door, na een betwist referendum, een wet aan te nemen die hem de mogelijkheid geeft tot 2036 aan te blijven als president. Loekasjenko had de naam de ‘laatste dictator van Europa’ te zijn, maar hij heeft inmiddels goed gezelschap van Poetin.

Lees ook:

Poetin houdt de corruptie in Rusland in stand, maar ook het Westen heeft boter op het hoofd

De demonstranten in Rusland protesteren niet alleen voor de vrijlating van oppositieleider Aleksej Navalny. Bovenal komen ze in opstand tegen het door en door corrupte Russische regime. Europa staat ze daarin niet echt ter zijde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden