Verkiezingen

Linksom of rechtsom, de Britten komen niet van die gekmakende brexit af

Premier Boris Johnson bezoekt tijdens de verkiezingscampagne een fabriek in Uttoxeter, Engeland.Beeld AP

De Britten hadden nooit veel interesse in de EU. Toch is er geen ander onderwerp waar ze zó vaak voor naar de stembus moesten. Maar hoe graag ze ook van het onderwerp af willen, ook na de verkiezingen van vandaag zal het niet afgelopen zijn met brexit.

Diep tragisch is het, zegt James Strong. Als er één onderwerp is waar Britten niet in zijn geïnteresseerd, dan is het de EU. Laat dat nou net het onderwerp zijn waar ze vandaag wéér over moeten stemmen.

Het is de derde keer. Eerst was er, in 2016, een referendum, een jaar later algemene verkiezingen en nu zijn die er opnieuw.

“Als in 2016 op het stembiljet had gestaan: ‘Wilt u het houden zoals het is of wilt u liever dat het de komende vijftien jaar in de politiek alleen nog maar over de brexit gaat?’, dan had de uitkomst van het brexitreferendum er héél anders uitgezien”, zegt Strong, hoofdredacteur van het wetenschappelijke tijdschrift Politics en universitair hoofddocent politicologie op de Queen University in Londen.

Maar op het stembiljet stond een eenvoudige vraag: in de EU blijven of eruit. Ook toen al was misschien wel een belangrijke reden om ‘uit’ te stemmen, dat het onderwerp zou verdwijnen. “Uit alle onderzoeken, toen en nu, blijkt dat de EU ongeveer onderaan het prioriteitenlijstje van de Britten staat. Toch is dat het onderwerp dat alles hier gijzelt.”

‘Opnieuw en opnieuw hoor je dezelfde frustraties’

De vermoeidheid van de kiezers in het Verenigd Koninkrijk is overal hoorbaar: op de televisie, in de kranten, op straat. Laat ons met rust met je politiek, zuchten de mensen, het is verdulleme bijna Kerst. ‘Corbyn en Johnson, het zijn allebei idioten’, tekende bijvoorbeeld de Manchester Evening News op uit de monden van talloze kiezers de afgelopen weken. ‘Steeds opnieuw en opnieuw hoor je dezelfde frustraties, als een echo van een echo van een echo’, schreef Charlotte Green, journalist van die krant. ‘Hij is afkomstig van de mensen die klaar zijn met de politiek, na drie jaar van chaos en besluiteloosheid in Westminster.’

Toch zullen ze naar het stembureau gaan, de kiezers vandaag, in de striemende regen, bij een temperatuur die midden op de dag misschien net de vijf graden zal aantikken. Ze zullen officieel kiezen voor een lokale kandidaat die voor hen in het Lagerhuis gaat zitten, maar in hun achterhoofd zit altijd de brexit.

Noch James Strong, noch zijn collega’s durven het aan om te voorspellen wat de uitkomst zal zijn. Peilingen zijn in het Britse districtenstelsel altijd verraderlijk en een klein verschil tussen voorspeld en werkelijk stemgedrag kan grote gevolgen hebben.

Strong zat eerder deze week in het publiek bij een bijeenkomst van politicologen in het Europe House, de vooruitgeschoven post van het Europees Parlement in Londen. Het onderwerp: hoe het verder moet met de Britse democratie. Daar is in eigen land inmiddels al zoveel over gezegd dat er een Franse brexit-deskundige was overgekomen, om het met wat afstand te beschouwen. Professor Pauline Schnapper van de Sorbonne universiteit in Parijs bracht de voor Strong enigszins geruststellende boodschap dat er veel overeenkomsten zijn tussen de Britse politieke werkelijkheid en die op het Europese continent. Dat elders in Europa de politiek er vaak ook niet zo heel florissant bij staat. “Maar”, zei ze ook, “alles wat ik zeg kan na donderdag volstrekt achterhaald zijn.”

De Britse verkiezingen van vandaag kunnen als uitkomst hebben dat Boris Johnson met zijn Conservatieve partij een meerderheid heeft en dat het Verenigd Koninkrijk op 31 januari echt de EU zal verlaten. Maar even goed is het mogelijk dat de Conservatieven net als in 2017 een paar zetels tekortkomen voor die meerderheid. Dan kan Labour een coalitie vormen met andere partijen – de Schotse Nationale Partij, LibDem, de Groenen – en zijn de kaarten volstrekt anders geschud.

Labour-leider Jeremy Corbyn probeert stemmen te winnen in het stadje Nelson.Beeld Getty Images

Gezondheidszorg, onderwijs en het klimaat zijn allemaal ondergeschikt

Hoe dan ook, vandaag is het de derde keer dat de Britten stemmen bij verkiezingen waarvan ze het gevoel hebben dat die er al eerder waren. Op het spel staan de gezondheidszorg, de scholen, het klimaat. Maar het lijkt allemaal ondergeschikt aan de brexit.

“Met hun slogan ‘Get brexit done’ hebben de Conservatieven de campagne nogal succesvol naar zich toe weten te trekken”, zegt Strong. “Het is volslagen onzin natuurlijk, want de brexit zal voorlopig nog niet klaar zijn. Er volgen nog jaren van onderhandelen met de EU. Maar het is wat de mensen willen horen. Ze zijn het helemaal zat dat het nu al meer dan drie jaar alleen nog maar over de brexit gaat.”

Wat dat betreft heeft premier Johnson met zijn leus precies de tijdgeest te pakken. Bovendien is het in zijn voordeel dat hij in het vage is gebleven over wat zijn verdere plannen met het land zijn, zegt de van oorsprong Nederlandse Stijn van Kessel, universitair hoofddocent politicologie op dezelfde universiteit als waar Strong werkt. “Twee jaar geleden maakte Theresa May de fout om de verkiezingen in te gaan met een heel gedetailleerd partijprogramma”, zegt Van Kessel. “Toen viel iedereen over een voorstel om ouderen zelf te laten betalen voor hun verzorging. Het werd ‘dementia tax’ genoemd. Omdat de Conservatieven relatief veel ouderen tot hun kiezers kunnen rekenen, is dat heel slecht gevallen.”

Vage toezeggingen

Nu lijkt het partijprogramma van de Conservatieven eerder een reclamefolder, vol vage toezeggingen over investeringen en een wel­varende toekomst, vergezeld van het dreigement dat als Labour wint, er in 2020 nóg twee verkiezingen zullen zijn. Onwaar is dat niet: Labour heeft zijn kiezers een nieuw brexitreferendum beloofd en wil ook de Schotten de kans geven om zich nogmaals over onafhankelijkheid uit te spreken. ‘Wij zullen 2020 niet verloren laten gaan aan twee bittere referenda. We willen dat het een jaar wordt van hoop, voorspoed en groei’, stelt het verkiezingsprogramma van Johnson. Het zou weleens die belofte kunnen zijn die veel kiezers naar rechts trekt.

“De politieke wereld is een stuk overzichtelijker aan de rechterkant”, zegt Van Kessel. “Sinds de Brexit Party heeft besloten om niet meer mee te doen in de districten waar de Conservatieven de grootste zijn, heeft Johnson alle ruimte om op de brexittrom te slaan.

“Op links zijn er tegenstellingen. Labour heeft intern het probleem dat het zowel kiezers heeft in grote steden als Londen, waar de mensen dolgraag in de EU willen blijven, als in het arme noorden van het land, waar de kiezers de EU uit willen. Daarom probeert Corbyn het thema van de verkiezingen steeds naar andere onderwerpen te sturen, zoals onderwijs of de gezondheidszorg. Het is maar de vraag of het publiek daarin is geïnteresseerd.”

Meer smaken

Professor Schnapper van de Sorbonne, die van ver kijkt, denkt dat het publiek wel degelijk meer smaken heeft, maar dat die niet aan bod kunnen komen door het districtenstelsel. “De afgelopen tijd is de Conservatieve partij naar rechts opgeschoven en Labour naar links. Normaal gesproken zou er dan een partij in het midden ontstaan. Hier ontstaan wel nieuwe partijen, maar ze krijgen in het systeem geen enkele kans”, aldus Schnapper. “Het meerderheidssysteem houdt de opkomst van nieuwe partijen tegen.”

James Strong is het daar volkomen mee eens. Hij haalt het voorbeeld aan van de Brexit Party, die in 2015 meer dan vier miljoen kiezers op de been wist te brengen, maar slechts een enkele vertegenwoordiger in Westminster had. “Dat ondergraaft het vertrouwen van mensen in de politiek”, zegt hij.

Onlangs schreef Strong een wetenschappelijk artikel. ‘Ons kiesstelsel bevoordeelt grote partijen en partijen met heel geconcentreerde aanhang’, stond daarin. Hij stelde vast dat in 2015 de Schotse Nationale Partij 8,62 procent van de zetels in het Lagerhuis bemachtigde, terwijl de partij 4,7 procent van de stemmen kreeg. Aan de andere kant was er Ukip van Nigel Farage met 12,9 procent van de stemmen en 0,15 procent van de zetels: één zetel.

Deze keer leidt Nigel Farage de Brexit Party. Hij maakt opnieuw weinig kans. “Toch staat hij er goed voor”, zegt Strong. “Omdat de Conservatieven vreesden voor de invloed van de Brexit Party, hebben ze al hun kaarten op dat onderwerp gezet. Dat maakt Farage, ook al is hij onzichtbaar in Westminster, tot de winnaar van deze verkiezingen. Niemand wilde het over de EU hebben, hij kreeg voor elkaar dat dat toch is gebeurd.”

Hoe dan ook, brexit is na deze verkiezingen nog niet voorbij

Wat betreft Brexit kan het Verenigd Koninkrijk vanaf vrijdag drie kanten uitgaan. Twee van de drie mogelijkheden betekenen dat de Britten nòg vaker naar de stembus moeten.

In het geval dat Boris Johnson met zijn Conservatieve partij een meerderheid van 326 zetels haalt, verlaat het Verenigd Koninkrijk op 31 januari officieel de EU. Daarna wil Johnson binnen elf maanden een handelsakkoord met de EU sluiten.

Mocht Johnson geen meerderheid halen, dan kunnen er twee dingen gebeuren. Ofwel de Conservatieven blijven aan de macht, maar in dat geval zullen ze moeten samenwerken met een tweede partij. De toekomst van brexit wordt dan afhankelijk van wie die rol op zich wil nemen. Eventueel wordt dan een tweede referendum over brexit mogelijk.

Of Labourleider Corbyn wordt premier, als leider van een coalitie van Labour, LibDem en de Schotse SNP. Dat er een tweede referendum over brexit zal worden gehouden, is dan zo goed als zeker.

Lees ook:

Als Ali Milani (25) wint, verliest Boris Johnson zijn zetel

De Britse premier Boris Johnson kan donderdag in zijn eigen kiesdistrict zijn zetel kwijtraken. Labour-kandidaat Ali Milani voert campagne om dit unieke scenario te realiseren. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden