InterviewLia van Bekhoven

Lia van Bekhoven: ‘Alles in Groot-Brittannië draait om het verleden, dat is een kleine manier van denken’

Lia van Bekhoven: 'Ik denk dat wij Nederlanders vooral denken dat wij de Britten goed begrijpen'. Beeld Timothy Foster
Lia van Bekhoven: 'Ik denk dat wij Nederlanders vooral denken dat wij de Britten goed begrijpen'.Beeld Timothy Foster

Journalist Lia van Bekhoven is al meer dan veertig jaar correspondent in het Verenigd Koninkrijk. Ze schoot wortel in Londen, maar verbritste nooit. ‘Nederlanders denken de Britten goed te kennen, maar vaak blijkt dat begrip uiteindelijk toch beperkt.’

Niels Posthumus

Lia van Bekhoven (69) drinkt haar thee nog altijd on-Engels zwart – zonder melk dus. Ze zegt het niet geheel zonder trots. Ook na ruim veertig jaar correspondentschap in het Verenigd Koninkrijk voelt ze zich nog altijd Nederlander, niet Brits. Nee, zelfs anglofiel is ze niet. “Er zijn mensen die tranen in hun ogen krijgen als ze de krijtrotsen van Dover zien. Daar heb ik geen last van.” Toen ze onlangs met Koningsdag in Amsterdam was, merkte ze dat haar hart juist opeens wel sneller ging kloppen. “Hoe je je identificeert is vooral een kwestie van emotie.”

Van Bekhoven publiceerde vorige week haar vierde boek over het VK: Klein-Brittannië. Ze arriveerde in 1976 voor het eerst in het land en ging er eind jaren zeventig permanent wonen. Niet zozeer uit affiniteit met het land, legt ze uit, maar omdat zij één specifieke Brit heel erg leuk vond. Ze lacht. “Ja, die ene Brit heeft mijn complete leven veranderd.”

Zelden blijft een correspondent zo lang op één standplaats. Van Bekhoven werkte als freelancer vanuit Londen voor een hele waslijst aan opdrachtgevers. Nu vooral voor de Vlaamse omroep VRT en het Nederlandse BNR Nieuwsradio. “Ik ben me ervan bewust dat er zowel goede als slechte kanten kleven aan het feit dat ik al zo lang op één plek zit”, zegt ze. “Ik waak er erg nadrukkelijk voor mij niet te veel te vereenzelvigen met dit land. Als correspondent moet je afstand bewaren tot je standplaats. Je moet er niet te veel van gaan houden. Misschien dat ik dus ook helemaal geen Brit wíl worden.”

Dat lijkt u goed af te gaan. U schrijft dat u zich nog steeds stevig kunt ergeren aan het VK.

“Ik stoor me er inderdaad vaak aan dat er zo weinig in dit land verandert, bijvoorbeeld in de politiek. Het Hogerhuis is een goed voorbeeld. Al honderd jaar wordt erover gepraat de samenstelling van die Senaat grondig te wijzigen. Want iedereen weet dat het systeem niet deugt. De premier benoemt bijna 90 procent van alle Hogerhuisleden. Volgens onderzoek van The Sunday Times maak je de beste kans op een plek als je minimaal 3 miljoen pond aan de regeringspartij hebt gedoneerd. Er komt geen kiezer aan te pas.

null Beeld Timothy Foster
Beeld Timothy Foster

“Of neem het kiesstelsel. Het VK is samen met het autoritaire Wit-Rusland het enige land in Europa dat nog het first-past-the-postsysteem hanteert, waarbij miljoenen stemmen simpelweg niet tellen, omdat alle macht bij de winnaar komt te liggen. Toch gaan de Britten er gewoon mee door. Het parlementsgebouw in Westminster is symbolisch. Al decennia is dat aan het afbrokkelen. Het is al vijftig jaar niet gemoderniseerd. Het dak lekt zo hevig dat bij elke bui emmers onder de plafonds moeten staan. Iedereen in het land weet: dat pand moeten we grondig vernieuwen. Maar niemand hakt de knoop door. Men schuift het voor zich uit.”

Een anglofiel zou zeggen: daarin schuilt juist ook de charme van het VK.

“Ik weet het niet… vind ik het ook ergens charmant?” Van Bekhoven laat een denkpauze vallen. Maar dan: “Nee, ik vind het vooral irritant. Charme zie ik in andere dingen: de Britse humor bijvoorbeeld. Niet dat ik iets tegen parlementaire tradities heb. Maar mensen doen vaak alsof alle Britse tradities vele honderden jaren oud zijn. Terwijl ze soms niet ouder zijn dan het Eurovisiesongfestival.

“En het eindeloze vooruitschuiven is ook gevaarlijk. Ik denk dat de Britten een zenuwinzinking krijgen wanneer koningin Elizabeth overlijdt. Door altijd op haar te vertrouwen, hoefden zij lang niet na te denken over constitutionele zaken. Maar zodra zij sterft, ontkomen de Britten er niet meer aan zich toch eens af te vragen of het wel handig is dat hun land geen geschreven grondwet kent. Ze worden dan gedwongen na te denken over de vraag wat een constitutionele monarchie eigenlijk precies inhoudt.

“En of ze niet eens paal en perk moeten stellen aan de aristocratie, aan die ondemocratische benoemingen in hun Eerste Kamer. De Britten hebben te lang op hun routines met de populaire Queen geleund. Zonder haar zal blijken hoezeer de instituten die de Britse democratie stutten aan het rotten zijn. Die rot maakte het mogelijk dat premier Boris Johnson in 2019, in aanloop naar de brexit eigenhandig tijdelijk het parlement naar huis kon sturen. Dat hij een omstreden Russische oligarch (Jevgeni Lebedev, red.) lid van het Hogerhuis kon maken. Dat hij steeds autoritairder kan opereren. Allemaal gevolgen van het te lang niet moderniseren van de Britse democratie.”

Ondanks dat – of waarschijnlijk juist daarom – vindt Van Bekhoven het nog altijd heerlijk om als journalist in het VK te werken. “De nieuwsgierigheid die bij mijn werk komt kijken, maakt het leuk. En die nieuwsgierigheid ben ik alle jaren nooit kwijtgeraakt. Ik wil nog altijd weten: hoe zal het toch aflopen met dit land?”

Figuren als Johnson, maar ook ex-premiers Margaret Thatcher en Tony Blair, die even sterke bewondering als weerstand oproepen, maken een correspondentschap in het VK bovendien zelden saai. “De Britse politiek is erg individu gedreven”, zegt van Bekhoven. “Politieke leiders staan daardoor hier meestal wel echt ergens voor.”

En het heeft natuurlijk ook voordelen, zo’n enorme schat aan kennis en ervaring op één plek. Ze versleet acht Britse premiers, van James Callaghan tot aan Johnson nu. “Johnson heb ik nog zien opkomen als burgemeester van Londen. In die tijd interviewde ik hem al een paar keer. Dus ook dat beeld van hem als burgemeester draag ik met me mee. Dat is anders dan voor een nieuwe correspondent, die hem alleen als premier kent. Dat is een voordeel.” Maar dan, met wel degelijk typisch Britse zelfspot. “Het zou overigens pas écht een voordeel zijn als ik ook nog eens een goed geheugen had.”

Waar komt na veertig jaar nog steeds die wil vandaan om over het VK te berichten?

“Ik ben een verhalenverteller. En het klinkt misschien wat aanmatigend, maar ik denk dat ik ook echt een verhaal over dit land te vertellen heb. Nog elke week bestook ik mijn opdrachtgevers met nieuwe ideeën. Al kwam voor mijn boek Klein-Brittannië juist mijn Vlaamse uitgever naar mij toe. Hij zei: we begrijpen de Britten niet meer sinds brexit. Ik antwoordde dat Groot-Brittannië in een overgangsfase zit. Het land lijkt kleiner te worden. Soms voelt het alsof Schotland al met één been buiten het VK staat. En niemand kan uitsluiten dat Noord-Ierland zich ooit met Ierland herenigt. Er heerst ook een beetje een fin de siècle-stemming in het land, vooral nu onder premier Johnson: een gevoel dat de grote problemen waar de Britten al zo lang mee kampen – hun kiesstelsel, het klassensysteem, hun verhouding tot Europa, migratie – nu écht nooit meer zullen worden opgelost.”

Dus we moeten de titel van uw boek letterlijk nemen?

“Nou, Klein-Brittannië slaat ook op de groeiende kleingeestigheid in het land, op hoe een zucht naar macht en mythologisering het land verscheurt. Alles in Groot-Brittannië draait om het verleden. Dat is een kleine manier van denken. Nog altijd komt elke dag de Britse winst in de Tweede Wereldoorlog minstens één keer als referentiepunt in de media voorbij. Door telkens weer terug te vallen op vroeger zetten Britten een rem op hun toekomstbeeld. Zij maken een mythe van hun nationale verleden. Dat weerhoudt hen ervan na te denken over hun toekomstige plek in de wereld. Brexit was daar het ultieme voorbeeld van. Johnson heeft het sindsdien voortdurend over ‘global Britain’, maar in werkelijkheid is het de eigen nationale navel waarop hij zich blindstaart.”

null Beeld Timothy Foster
Beeld Timothy Foster

Van Bekhovens woonplaats Londen weet zich opvallend rigoureus te onttrekken aan die toenemende eilandmentaliteit. Ze noemt Londen zelfs ‘de hoofdstad van de wereld’. “Alles komt er samen”, legt ze uit. “Iedereen leeft er door elkaar, en vooral ook vreedzaam naast elkaar. Er vindt geen intensieve kruisbestuiving plaats tussen groepen en culturen, maar precies genoeg om een beschaafde relatie met elkaar te onderhouden. Londen is zo divers. Londen ís de wereld. Dat geeft mij energie.”

Hoe anders was dat toen ze in 1976 in de stad aankwam. “Alles was er stoffig, smerig en gedateerd”, vertelt ze. “Londen was nog heel Engels, niet kosmopolitisch. En niets werkte er.” Ze zag het veranderen in de jaren tachtig: uitgerekend de Britse toetreding tot de Europese Unie in de jaren zeventig gaf daarvoor het startschot. Het zorgde voor economische investeringen en maakte Londen internationaler. Ook zag ze de tolerantie en verdraagzaamheid groeien. “In de jaren zeventig hingen huisbazen soms nog bordjes op met teksten als: ‘Geen Ieren, geen zwarten, geen honden’. Binnen tien jaar veranderde alles.” Londen liep weg bij het Britse achterland, dat conservatiever en armer bleef.”

Bestaat het risico dat Londen met brexit nu toch ook weer meer bekrompen wordt?

“Dat geloof ik niet, zolang de City (het handelscentrum van Londen, NP) het financiële hart van de wereld blijft. Bovendien zijn Britten nu beter opgeleid dan in de jaren zeventig. En vooral Britse jongeren zijn veel verdraagzamer, en overwegend pro-Europees. Zij hebben een wereldser blik dan veel oudere Britten. Brexit voelde als een laatste stuiptrekking van de oude garde. Het zou mij niet verbazen als, na het premierschap van Johnson, de Britse regering alsnog een zachtere brexit accepteert. Want de kosten van Brexit zijn enorm. En al ging het veel Britten niet in eerste plaats om de economie, mensen raken zich wel steeds meer bewust van de financiële schade die het heeft aangericht. De Britten hebben bovendien nooit gestemd voor een harde brexit. Zelfs de Leave-campagne wilde na uittreding uit de EU wel graag binnen de Europese economische markt blijven.”

Begrijpen wij Nederlanders de Britten eigenlijk wel goed genoeg?

“Ik denk dat wij Nederlanders vooral denken dat wij de Britten goed begrijpen. Als Nederlanders naar het VK komen, blijkt meestal dat hun begrip uiteindelijk toch beperkt is. Waarschijnlijk komt dat juist doordat we cultureel zo dicht bij de Britten staan: we volgen de BBC, weten alles van het Britse koningshuis, hebben een zwak voor de Engelse taal, die wij bovendien goed spreken.

“Maar dan komen wij Nederlanders in Londen een presentatie geven en dan zegt een Brit na afloop tegen ons: ‘That was quite good’. Hebben we opeens toch geen idee wat hij daarmee bedoelt. Zegt hij nu feitelijk: rot maar op, want dit sloeg nergens op? Of zegt hij: dit was ronduit fantastisch? Juist omdat we zo op Britten lijken, worden Nederlanders in Groot-Brittannië door de kleine verschillen steeds op het verkeerde been gezet. Aan de andere kant zijn wij in onze communicatie voor Britten veel te direct. Ook ik moet me nog vaak inhouden. Dat lukt niet altijd, nee. Maar ik doe mijn best. Al heel erg lang.”

Wie is Lia van Bekhoven?

Lia van Bekhoven (1953) is freelance correspondent in het Verenigd Koninkrijk. Ze werkte in het verleden onder meer voor Ikon, Vrij Nederland, de Wereldomroep, persbureau GPD en NOS. Momenteel doet ze verslag voor BNR Nieuwsradio, de Vlaamse omroep VRT, Knack, Op1 en in de daluren op Radio 1. In 2007 ontving ze de Herman Wekker Prijs, een onderscheiding die eens in de twee jaar wordt uitgereikt aan de beste Nederlandstalige journalist in een Engelstalig land. Haar boek Klein-Brittannië verscheen vorige week.

Lees ook:

Schrijver John Lanchester: De Britten hebben lang gewacht op de meest incompetente premier ooit en toen kregen ze er twee achter elkaar

Alles is misgegaan. Groot-Brittannië verschanst zich achter een muur, soldaten weren ‘Anderen’ uit het land. Zijn dystopie kan zomaar werkelijkheid worden, zegt John Lanchester.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden