Referendum Zwitserland

Laten de Zwitsers hun slagbomen zakken of niet?

Posters in Zürich die oproepen het vrije personenverkeer aan banden te leggen.Beeld Reuters

Het Zwitserse referendum draait om vrij personenverkeer met de EU. Volgens peilingen durft de bevolking het niet aan om dat aan banden te leggen.

Je zou het een referendum over migratie kunnen noemen, zoals het brexit-referendum dat in 2016 ook deels was. De Zwitsers spreken zich zondag uit over het vrije personenverkeer met de Europese Unie, die hun land geheel omsingelt. Blijft alles zoals het is of willen de Zwitsers weer slagbomen laten zakken in het hart van Europa? Waarschijnlijk het eerste, zo wijzen opiniepeilingen uit. De steun voor de status quo zou zo’n 63 procent bedragen.

Het referendum is een initiatief van de rechts-populistische Zwitserse Volkspartij (SVP), de grootste partij in het federale parlement. De SVP-campagne keert zich vooral tegen migratie. “Migranten veranderen onze cultuur”, valt op de website te lezen. “Pleinen, treinen en straten worden minder veilig. Bovendien is praktisch de helft van alle uitkeringsgerechtigden buitenlands.” In openbare ruimtes hangen posters met de tekst ‘Bescherm nu de rechten van lokale werknemers’.

De verwachting is dat een meerderheid van de kiezers in deze wankele economische (corona)tijden niet nog meer onzekerheid wil opzoeken met het aan banden leggen van het vrije personenverkeer.

Onlosmakelijk verbonden vrijheden

Bovendien bestaat er twijfel over wat precies de gevolgen zouden zijn van een ‘ja’-stem voor de SVP-inzet. Als dat de uitslag wordt, krijgt de Zwitserse regering een jaar de tijd om nieuwe afspraken te maken met Brussel. De EU zal echter streng zijn: binnen de interne EU-markt zijn de vier vrijheden (personen, goederen, diensten en kapitaal) onlosmakelijk met elkaar verbonden. De Britten kunnen de Zwitsers wat dat betreft uitgebreid bijpraten over dit Brusselse uitgangspunt.

De EU en Zwitserland hebben meer dan 120 onderlinge overeenkomsten. Zeven daarvan – en de afspraken over het vrije personenverkeer horen daarbij – zijn onderworpen aan een zogeheten ‘guillotine-clausule’. Als één van die zeven akkoorden wordt opgezegd, vervallen ze allemaal. Dat zou grote gevolgen hebben voor onder meer onderlinge handel en transport.

De Zwitsers hebben bovendien al eens een blauwtje gelopen in Brussel na een spraakmakend, soortgelijk referendum in februari 2014. Toen ging het om het instellen van migrantenquota’s. Zeer verrassend stemde een minuscule meerderheid (50,3 procent) daar toen voor. De EU reageerde verbolgen. “De vier fundamentele vrijheden – vrij verkeer van personen, goederen, kapitaal en diensten – zijn niet deelbaar”, sprak toenmalig Eurocommissaris Reding van justitie. “De gemeenschappelijke markt is geen Zwitserse kaas.”

De aanblik van de brexit

Uiteindelijk sloeg die referendumuitslag sterk verwaterd neer in de Zwitserse wetgeving, waardoor er in de praktijk niet zo veel veranderde. Deze ervaring speelt een rol in de huidige stemming. Daarbovenop maakt de aanblik van het hachelijke brexit-proces het enthousiasme over afzwakking van de betrekkingen met de EU er ook niet groter op.

De SVP is bovendien minder populair dan een paar jaar geleden. Weliswaar kreeg ze bij de landelijke verkiezingen van vorig jaar nog steeds een stevige 25,6 procent van de stemmen, in 2015 was dat nog 29,4 procent.

De Zwitserse bevolking

Ongeveer een kwart van de Zwitserse bevolking (ruim 8,5 miljoen) is van niet-Zwitserse afkomst. Volgens prognoses zal die bevolking halverwege deze eeuw aanwassen tot 10 miljoen, vooral door migratie.

De afspraken met de EU over het vrije personenverkeer stammen uit 2002. Sindsdien zijn er 1,3 miljoen inwoners bijgekomen, van wie 750.000 een EU-paspoort hebben. De Zwitserse economie leunt zwaar op doorgaans hoogopgeleide buitenlandse werknemers. Voor farmareuzen als Roche en Novartis zou een rem op het vrije personenverkeer met de EU daarom slecht nieuws zijn.

Er is overigens geenszins sprake van eenrichtingsverkeer: bijna een half miljoen Zwitsers wonen in een EU-land.

Lees ook:
Referendum met sneeuwbaleffect

De Europese ministers van buitenlandse zaken hadden in 2014 opeens een luxeprobleem.  Behalve over de grote crisishaarden in de wereld moesten zij het opeens ook hebben over onrustbarende ontwikkelingen in... Zwitserland.

Zwitsers kiezen voor toenadering tot EU

Een ruime meerderheid van de Zwitserse kiezers bleek twintig jaar geleden niet ontvankelijk voor het isolationisme dat tradioneel in hun land zo sterk is. De Zwitsers kozen toen voor vrijer verkeer met de landen van de Europese Unie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden