null Beeld

Oekraïense spelling

Kyiv of Kiev, Zelensky of Zelenski? Waarom Trouw overstapt op de Oekraïense spelling

Taal doet ertoe. Russische oorlogspropaganda is erop gericht het bestaan van Oekraïne als land, cultuur en taal te ontkennen. Dan maakt het uit of je Loehansk (Oekraïens) of Loegansk (Russisch) schrijft.

Wendelmoet Boersema

Om met de deur in huis te vallen: ook Trouw spelt voortaan de naam van de Oekraïense president als Volodymyr Zelensky. Daarmee neemt de krant als een van de laatste Nederlandse media afscheid van Volodimir Zelenski. Bij de spelling van plaatsnamen stapt de redactie volledig over op de Oekraïense spelling. Alleen Kiev wordt (vooralsnog) geen Kyiv, omdat Kiev zo vernederlandst is.

Met de spellingwijziging sluit Trouw aan bij een kleine meerderheid van de Nederlandse media die al eerder aanpassingen deed, voornamelijk uit geopolitieke overweging. Sinds de invasie van Rusland is het gebruik van de Oekraïense spelling van namen versus de Russische flink toegenomen. In Oekraïne zijn bijvoorbeeld vele honderden straatnamen gewijzigd.

Toch blijven er veel lastig te verklaren verschillen. Duiken we dieper in de schrijfwijze zoals buitenlandse media en persbureaus die hanteren, dan maakt dat de keus er niet gemakkelijk op. Het Russisch en Oekraïens hebben bovendien nog dat voor velen onleesbare cyrillisch schrift, wat de transcriptie naar het Latijnse alfabet niet gemakkelijker maakt. Dit artikel is daarom niet meer dan een poging tot uitleg van de wijzigingen die Trouw vanaf vandaag doorvoert.

Taal doet ertoe

Hebben we hier op de redactie niets beters te doen nu er een oorlog woedt? Waarom is spelling belangrijk? Het antwoord is simpel: omdat taal ertoe doet. Het Oekraïens kreeg zijn officiële status terug na de val van de Sovjet-Unie in 1991. In de Sovjettijd was het gebruik en onderwijs in het Oekraïens lang onderdrukt. Het jonge onafhankelijke Oekraïne legde de eigen taal vast in de Grondwet, maar het Russisch hield met name in het oosten en zuiden een stevige basis als tweede taal. De Russische inname van de Krim in 2014 deed de kritiek op het gebruik van Russisch verder toenemen. De minderheidstaal verloor zijn beschermde status en er kwamen nieuwe wetten om het Oekraïens op tv en radio en in officiële overheidscommunicatie te bevorderen. De inval van het Russische leger vorig jaar versnelde dat proces enorm.

Russische oorlogspropaganda is erop gericht het bestaan van Oekraïne als land, cultuur en taal te ontkennen. Dan maakt het uit of je Loehansk (Oekraïens) of Loegansk (Russisch) schrijft. Ook niets veranderen is een keus. Correspondent Michiel Driebergen – gevraagd naar zijn mening over dit onderwerp – vertelde hoe de Russischtalige inwoners van de stad Charkov (die het zelf dus als Charkov uitspreken) hem sinds vorig jaar vragen ‘of hij alsjeblieft het Oekraïense Charkiv wil gebruiken’. Dat zal Trouw dus voortaan doen, evenals Lysytjsansk, Sjevjerodonetsk, Loehansk, Kryvy Rih of Mykolajiv.

De West-Oekraïense stad Lviv noemde Trouw net als de meeste nieuwsmedia al vele jaren niet meer bij de oude Russische naam Lvov. Daarnaast waren er sluipenderwijs veranderingen. Loehansk dook sinds maart steeds vaker op in artikelen, net als Hostomel in plaats van het Russisch gespelde Gostomel. Op de pagina’s verschenen Bohdan, Olha en Mychailo, in plaats van Bogdan, Olga en Michail. Wie het kan verstaan hoort Oekraïners op tv steeds vaker Oekraïense woorden gebruiken, ook al hebben ze een Russische tongval. De benaming Dnipro in plaats van het Russische Dnjepropetrovsk werd volgens de overlevering bij Trouw ergens in de zomer ingevoerd omdat de korte Oekraïense versie beter op kaartjes paste.

Soms wint de eenvoud

De Oekraïense president deed vlak voor het uitbreken van de oorlog een hernieuwde oproep aan de internationale gemeenschap om Oekraïense namen te gebruiken. Als voorbeeld gaf hij ook zijn eigen naam. Die wil hij gespeld zien als Zelenskyy, zoals de in ons alfabet gespelde versie in zijn paspoort staat, volgens de officiële transcriptie uit het Oekraïens. Dat verzoek deed voor het eerst bij zijn aantreden in 2019. Zijn eigen communicatie-afdeling was toen nog niet eensgezind en gebruikte Zelensky, Zelenskyy en Zelenskiy door elkaar. In dat jaar verschenen ook de eerste artikelen op grote Amerikaanse nieuwssites over de juiste spelling van zijn naam, bij zijn eerste bezoek aan het Witte Huis.

Maar ‘Zelenskyy’ spelt op dit moment vrijwel alleen persbureau AP, terwijl Reuters en de Britse krant The Guardian Zelenskiy hanteren, om te laten zien dat het in het Cyrillisch om twee verschillende letters gaat. Soms wint de eenvoud en het woordbeeld het van een consciëntieus uitgevoerde letter-voor-letter-transcriptie. De meeste Engelstalige media en in navolging daarvan de Nederlandse hebben de naam daarom vereenvoudigd tot Zelensky. Nu ook Trouw overstapt, spellen van de Nederlandse media spellen alleen de Telegraaf en het ANP straks nog Zelenski.

Met de wijziging van Kiev in Kyiv gaat het minder snel in Nederland. De Volkskrant koos afgelopen voorjaar als enige meteen voor Kyiv. In de herfst volgde De Groene Amsterdammer. Het tijdschrift toonde zich gevoelig voor een brandbrief van slavisten, kenners van slavische talen als het Russisch en Oekraïens. De wetenschappers pleiten ervoor niet langer de ‘taal van de bezetter’ te gebruiken voor de hoofdstad van Oekraïne. ‘Paris werd Parijs vanwege de fonetiek, maar Kyiv werd Kiev vanwege oppressie’, schreven zij, ook aan de hoofdredactie van Trouw.

Kiev werd al vóór de Sovjettijd gebruikt

Die oppressie kan niemand ontkennen. Het land heeft net als de taal een roerige geschiedenis. Oekraïne maakte niet alleen deel uit van het Sovjetrijk in de twintigste eeuw, maar is in de loop der eeuwen ook (deels) bezet geweest door – een willekeurige greep – Poolse adel, Litouwse en Galicische vorsten, de Habsburgers, de tsaren, de Kozakken (die af en toe weer pacten sloten met de Russen) of de Ottomanen. Veel steden hebben daarom namen gehad in meerdere talen.

Wat ook waar is: de naam Kiev werd in het Nederlands al vóór de Sovjettijd gebruikt. Het Kievse rijk is de term waarmee de vroegst bekende bloeitijd van de Slavische cultuur wordt aangeduid, in een gebied dat zich uitstrekte van huidige Noord-Rusland tot Roemenië. Kiev is in het Nederlands een ‘exoniem’, een verbastering uit een vreemde taal naar de eigen taal die is ingeburgerd. NOS en RTL Nieuws verklaarden daarom afgelopen voorjaar bij Kiev te blijven. RTL schreef dat Kiev wat hen betreft de ‘meest neutrale en meest Nederlandse naam is’. De Nederlandse Taalunie geeft de voorkeur aan Kiev en noemt Kyiv vooralsnog de ‘plaatselijke naam’ die ‘sinds 2022 ook in het Nederlands voorkomt’.

Trouw blijft daarom vooralsnog bij Kiev, net als in maart. Dat zorgde – toegegeven – op de redactie nog voor de meeste discussie. Voorstanders wilden Zelensky’s oproep uiteindelijk volgen, en consequent zijn voor alle plaatsnamen ( ‘als het Charkiv wordt, dan ook Kyiv’). Anderen wilden niet te veel afwijken van de grootste media of vinden Kiev Nederlands genoeg om het niet als een pro-Russische keus te voelen. Waarbij niet is uitgesloten dat men hier nog anders over gaat denken, want zo werkt dat met spelling.

De spellingspraktijk betekent schipperen en bijstellen

In de ideale wereld spel je een woord op zo'n manier dat een Nederlandse taalgebruiker het goed kan uitspreken. Dat niemand er aanstoot aan neemt en dat iedereen die een oud artikel zoekt, dat makkelijk met één zoekterm kan opzoeken in een archief. Maar die ideale wereld bestaat niet, dat is wel gebleken. Niet iedere wens van een regime noch oppositie wordt meteen ingewilligd. Zie het voorbeeld van Myanmar, zoals de militairen dit land in 1989 herdoopten. Trouw hield om die reden jaren vast aan de oude naam Birma. Inmiddels is de negatieve lading versleten en is Myanmar terug in ons Schrijfboek. Zie ook het voorbeeld van Wit-Rusland. Trouw ging in 2020 niet mee met de wens van de Wit-Russische oppositie om het land Belarus te noemen. Inmiddels is die naam zo ingeburgerd dat het ook tijd is om voortaan Belarus in deze krant te schrijven.

De spellingpraktijk in de journalistiek betekent schipperen en af en toe bijstellen, niet te ver vóór en niet te ver achter de troepen aanlopen, omwille van de consistentie en de vindbaarheid van artikelen in archieven, op de site en via Google.

Kan het niet simpeler: geef ons gewoon één vuistregel; die verzuchting klonk ook deze keer op de redactie. Die wens is des te begrijpelijker omdat in het Frans, Engels of Duits het cyrillische alfabet op verschillende manieren wordt ‘overgezet’. Redacteuren moeten dus niet alleen letten op de nieuwe verschillen, die ontstaan omdat het Oekraïense alfabet een paar andere letters heeft dan het Russische. Maar ook de cyrillische letters die beide talen gemeenschappelijk hebben, staan in The Guardian weer anders gespeld dan in de Franse Le Monde of bij Reuters. Dat is zacht gezegd onhandig als je een deel van je nieuws uit buitenlandse bronnen haalt. Tel uit je winst als een Oekraïense voetballer uitkomt in de Engelse Premier League, of een gevluchte Russische pianist doorbreekt op Parijse podia. Gelukkig klinkt de muziek van Tchaikovsky, Tchaïkovski en Tsjaikovski overal hetzelfde.

Trouw heeft zo’n versimpeling overigens wel eerder geprobeerd. In de jaren negentig bepaalde een oud-collega, het Russisch machtig, dat al die y-,i en j-achtige klanken uit het cyrillische alfabet voortaan gespeld zouden worden met een i. Waarop scholieren die een werkstuk wilden maken over Tsjernobyl, dat jarenlang moesten doen zonder de artikelen van Trouw over Tsjernobil. De ingeslepen neiging om alle y’s te vervangen door i’s is één van de redenen dat deze krant (te) lang vasthield aan Volodimir Zelenski. En er soms op de redactie een Navalni doorglipt in plaats van Navalny. We vragen bij deze uw begrip voor toekomstige foutjes en inconsequenties.

Lees ook:
Oekraïense auteur Andrej Koerkov: ‘Ik publiceer voorlopig niet meer in het Russisch’

Van de Oekraïense schrijver Andrej Koerkov verscheen net de roman Grijze Bijen in vertaling plus een bloemlezing van dagboekaantekeningen uit 2022. Hoe woedend Koerkov ook is over Poetins oorlog, hij blijft een koele observator.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden