ReportageEnergietransitie

Kolen-hausse of niet, Polen heeft grote ambities om te vergroenen

De eerste Poolse bus op waterstof voor de uitgerookte pijpen van de oude bruinkoolcentrale in Konin. Beeld Ekke Overbeek
De eerste Poolse bus op waterstof voor de uitgerookte pijpen van de oude bruinkoolcentrale in Konin.Beeld Ekke Overbeek

Kolen beleven een onvoorziene opleving in Polen. Een bruinkoolmijn in Turów is opgevoerd en produceert nu een groot deel van de landelijke vraag. Het lijkt een laatste oprisping van een stervende industrie.

Ekke Overbeek

Zie je wel, wij hadden gelijk; kolen zijn onmisbaar. Nu Europa oog in oog staat met een energiecrisis, is dat de boodschap van de Poolse regering aan Brussel. “Kolen zijn de basis van onze energieveiligheid”, aldus milieuminister Anna Moskwa. “Anders dan veel andere Europese landen hoeven wij niet bang te zijn voor Russische chantage, want wij hebben onze eigen grondstoffen.”

De minister, die verantwoordelijk is voor de implementatie van de plannen voor een emissieneutrale Europese Unie, stak de loftrompet over kolen bij een recent bezoek aan de omstreden bruinkoolmijn van Turów. Een paar maanden geleden leek de rol van Turów uitgespeeld door dure CO2-emissierechten, politieke druk uit Brussel om de centrale versneld te sluiten en een miljoenen euro’s verslindende ruzie met buurland Tsjechië over de milieuschade die de mijn aanricht.

null Beeld

De oorlog in buurland Oekraïne veranderde alles. Polen krijgt geen gas en steenkool meer uit Rusland. Turów draait weer op volle toeren en produceert volgens de regering een aanzienlijk deel van de landelijke elektriciteitsbehoefte. “Hoe zouden wij vandaag gedurende de Russische agressie anders bijna 7 procent van het nationale energieverbruik kunnen dekken?”, zei de triomfantelijke minister Moskwa. Had de Poolse regering altijd gelijk?

Achterhoedegevecht

Een paar honderd kilometer naar het noorden, bij de stad Konin, is het antwoord op deze vraag duidelijk: nee, het in stand houden van bruin- en steenkool is een achterhoedegevecht. Ook hier strooit een bruinkoolcentrale groezeligheid uit over de wijde omtrek: vage pijpen, braakliggend land en roestige rails naar nergens. Maar uit de schoorstenen van de centrale komt geen rook meer. In plaats daarvan glimt een proefopstelling van gloednieuwe zonnepanelen en een spiksplinternieuwe bus; de eerste in Polen die op waterstof rijdt.

“Bruinkool heeft geen toekomst”, zegt Maciej Nietopiel, de vice-CEO van Zepak, de firma die in Konin en omgeving drie bruinkoolcentrales exploiteert. Of beter gezegd exploiteerde, want twee jaar geleden ging het roer om. “Twee bruinkoolcentrales zijn al gesloten. Die in Pątnów draait nog, maar die willen we versneld sluiten, in 2024”, zegt Nietopiel. “We stappen over van bruinkool naar hernieuwbare energie.”

De afgraving in het Poolse Turów, waar de winning van het zeer vervuilende bruinkool weer op volle toeren draait. 
 Beeld REUTERS
De afgraving in het Poolse Turów, waar de winning van het zeer vervuilende bruinkool weer op volle toeren draait.Beeld REUTERS

Windturbines en zonnepanelen zijn goedkoper geworden dankzij massaproductie, terwijl de prijs van kolenstroom blijft stijgen door de duurdere emissierechten voor CO2. Zepak heeft grootschalig geïnvesteerd in wind- en zonne-energie. Daar komt nu een derde groene poot bij: waterstof.

De hele keten

“We creëren de hele keten, van de productie van de waterstof tot en met bussen die rijden op waterstof”, zegt Nietopiel, als hij uit de bus is gestapt. De waterstofbus heeft een brandschoon ererondje gemaakt met hotemetoten aan boord en gaat in Konin de eerste groene lijndienst verzorgen.

Nu komt de brandstof nog uit Duitsland, maar eind dit jaar moet de waterstof ook hier worden geproduceerd. “Groene waterstof”, verbetert Katarzyna Sobierajska, de tweede vice-CEO van Zepak die voor de feestelijke inwijding naar Konin is gekomen. De voormalige bruinkoolcentrale gaat draaien op biomassa, vooral uit houtzagerijen uit de omgeving. Met de opbrengst wordt straks niet alleen de stadsverwarming van Konin aangedreven, maar ook een elektrolyse-installatie om waterstof te produceren.

Maciej Nietopiel voor de waterstofbus die door energiebedrijf Zepak op de markt wordt gebracht. Beeld Ekke Overbeek
Maciej Nietopiel voor de waterstofbus die door energiebedrijf Zepak op de markt wordt gebracht.Beeld Ekke Overbeek

“De reden voor de overstap op groen is economisch”, bevestigt Sobierajska. Wanneer verwacht het bedrijf winst te maken met zijn groene waterstof? “Dat is bedrijfsgeheim”, zegt Sobierajska lachend. De strategie is duidelijk; creëer een markt door waterstofbussen aan te bieden, zodat je vooraan staat als volgend jaar de Poolse wetgeving voor het gebruik van waterstof van kracht wordt.

Terwijl de conservatief-nationalistische regering het mijnwerkerselectoraat paait met dure beloftes, aangemoedigd door de tijdelijke stijging van de kolenprijzen, is de markt dus al lang bezig met de ommezwaai naar groen, ook in Polen. Of juist in Polen, want hier geldt de wet van de remmende voorsprong.

Klimaatneutraal

“Wij geven hier het voorbeeld hoe je de beste regio kunt zijn, niet alleen in Polen, maar in heel Europa”, zegt Maciej Sytek, voorzitter van het regionale ontwikkelingsagentschap van Groot-Polen, de provincie waarin de centrales van Zepak altijd een grote werkgever waren. Hij wijst op de uitgerookte schoorstenen. “Als dit allemaal gesloten is, is de uitstoot van CO2 in onze provincie in een keer met 70 procent gedaald. Dan blijven er nog kleine dingen over, zoals het isoleren van gebouwen, publiek transport. Wij willen in 2040 helemaal klimaatneutraal zijn.”

De EU heeft miljarden euro’s vrijgemaakt om regio’s te ondersteunen die de mijnbouw zien verdwijnen. Het door Sytek geleide agentschap kan rekenen op 400 miljoen euro. De regio van de omstreden Turów-mijn daarentegen krijgt geen cent, omdat de Poolse regering weigert een sluitingsdatum overeen te komen met Brussel.

Geen commentaar, luidt het commentaar van Sytek op dit politiek gevoelige dossier. Maar een algemene opmerking wil hij nog wel kwijt over de kolenindustrie: “Als een groot bedrijf als Zepak zoveel investeert in groene energie, dan betekent dat, dat ze er brood in zien. Alleen staatsbedrijven investeren in dingen die onrendabel zijn.”

Lees ook:

EU-klimaatplannen vallen slecht in Polen: ‘Wij willen doorgraven totdat de bruinkool op is’

De klimaatplannen van de EU vallen slecht in het Poolse Bogatynia. Het stadje lééft van de Turow-bruinkoolmijn. Sluiting lijkt onafwendbaar, maar verzet bloeit.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden