De kust van Málaga.

ReportageKustwethervorming

Klimaatverandering, wetshervorming en ‘toerismofobie’, de strijd om de Spaanse kust woedt voort

De kust van Málaga.Beeld Eline van Nes

Een kustwet uit 1988 moest duidelijkheid verschaffen over woningbouw en bedrijvigheid langs de Spaanse kust. Maar de toepassing van deze wet zorgt juist vaak voor onzekerheid. Nu klimaatverandering de kusten bedreigt, lijkt verdere wetshervorming noodzakelijk.

Jurriaan van Eerten

Of je het nou vraagt aan de zongebruinde surfer die koffie schenkt in een barretje of aan de Marokkaan die een eenvoudig visrestaurant uitbaat, allemaal vertellen ze dezelfde anekdote over de opkomst van de strandtenten in Málaga. ‘Waar de vissers vertrokken en terugkwamen, wachtten de zoons trouw op hun vaders om te helpen spullen uit te laden. Daaromheen ontstonden kleine kraampjes waar visbenodigdheden en flesjes bier werden verkocht.’

De meer commercieel ingestelde verkopers begrepen al snel dat hiermee fiks geld te verdienen viel. De geïmproviseerde standjes groeiden uit tot kleine strandtenten, waar maaltijden bereid werden, en dat evolueerde steeds verder. De traditionele vissersfamilies zijn intussen al lang uit het zicht verdwenen hier op de stranden van Málaga, en daarvoor in de plaats overspoelen drommen toeristen uit binnen- en buitenland het zand. Even dorstig als hongerig zoeken die maar al te graag de strandtenten op, waar zij met hun roodverbrande lichamen even in de schaduw kunnen schuilen voor een biertje en een bordje vis.

Bestaan bij de gratie van een concessie

Met de komst van het massatoerisme is de horeca op het strand van Malagueta van een paar eenvoudige planken uitgegroeid tot permanente gebouwen met een keuken waar hoogkwalitatieve gerechten worden bereid – sommige zijn als luxe restaurant tot ver over de grens bekend. Gevestigd op openbare grond, waar de stranden van de Spaanse kust officieel onder vallen, hebben deze bedrijven vaak nooit werkelijk bestaansrecht gekregen – ze bestaan bij de gratie van een concessie.

“We kunnen in theorie zo gesloten worden”, zegt bedrijfsleider Fermín Barbieri, van Chiringuito Tropicana, zuinigjes. De Argentijn, die twintig jaar geleden naar Málaga kwam als jonge man om zijn geluk te beproeven, vertelt dat zijn chiringuito – zoals strandtenten in Spanje heten – telkens moet zorgen dat de concessie verlengd wordt. “Als je alles goed doet, dan mag je blijven. Als ze niet blij met je zijn, kunnen ze gewoon zorgen dat je vertrekt. Dat is de macht die ze hebben.”

Een groep Nederlandse toeristen luncht bij restaurant El Balneario, dat sinds 1918 dicht op het water staat. Volgens lokale ondernemers zou een golfbreker voor de kust het water kunnen weghouden van het terras. Tegelijk is de nabijheid van het water ook een attractie voor veel gasten. Beeld Eline van Nes
Een groep Nederlandse toeristen luncht bij restaurant El Balneario, dat sinds 1918 dicht op het water staat. Volgens lokale ondernemers zou een golfbreker voor de kust het water kunnen weghouden van het terras. Tegelijk is de nabijheid van het water ook een attractie voor veel gasten.Beeld Eline van Nes

Het heeft alles te maken met de ley de costas, de Spaanse kustwetgeving die is opgesteld in 1988. Deze wet – die moest voorkomen dat de pakweg 8000 kilometer aan Spaanse kusten tot één lange strip van feesttenten en bebouwing zou uitgroeien – maakte de kuststrook tot publiek terrein. De wet werd veelal genegeerd, maar na 2000 begon de regering deze toe te passen. Huizenbezitters werden onteigend voor bedragen ver onder de marktwaarde. Het schrijnende verhaal van een Brits ouder echtpaar, dat vanwege de sloop van hun huis in hun garage woonde, werd een van de meest in het oog springende voorbeelden uit die periode.

‘Toerismofobie’

Nog steeds bestaat er onduidelijkheid voor bedrijven en huizenbezitters die zich aan de kust van Spanje hebben gevestigd. Op het eiland Mallorca moest een aantal bekende strandtenten plots de deuren sluiten – een besluit dat door de oppositie tot ‘toerismofobie’ werd gedoopt.

Maar het gaat niet alleen om strandtenten. Op het Canarische eiland Fuerteventura gaat het om een hotel in de duinen, aan de Costa Blanca bij de stad Denia probeert een buurtvereniging met 1700 woningen te voorkomen dat hun complete wijk gesloopt wordt. In Galicië woedt al jaren strijd om een papierfabriek die volgens de wet zou moeten sluiten, wat 5100 arbeidsplaatsen zou kosten. Recent kregen drie zuiveringsinstallaties voor weekdieren in de haven bij de stad Cambados te horen dat hun concessie niet verlengd wordt. De burgemeester van Cambados, Samuel Lago, reisde meteen met een groep afgevaardigden naar Madrid om daar kustinstantie Costas te vragen om een soepeler interpretatie van de wet.

De burgemeester probeert de instanties in de Spaanse hoofdstad ervan te overtuigen dat dergelijke bedrijven juist dicht aan de kust horen te zijn: voor de zuivering van schelp- en weekdieren moet veel water gebruikt worden. “Het is eenvoudigweg niet te doen al dat water naar een industrieterrein te vervoeren”, zo verklaarde de burgemeester tegenover de Galicische pers.

Tijdens het stormachtige voorjaar zijn grote delen van het strand bij Malagueta weggeslagen. Beeld Eline van Nes
Tijdens het stormachtige voorjaar zijn grote delen van het strand bij Malagueta weggeslagen.Beeld Eline van Nes

Dat de overheid de afgelopen jaren strenger toeziet op de wet uit 1988 heeft alles te maken met klimaatverandering. De Spaanse kusten zijn kwetsbaar voor stormen die in kracht toenemen. Ze verwoesten delen van de kust en de bedrijven die daar gevestigd zijn. Strandtenten worden vaak in alle haast heropgebouwd om klaar te zijn voor de volgende vakantieperiode. Intussen stijgt de zeespiegel – naar verwachtingen met enkele tientallen centimeters voor de helft van deze eeuw – waardoor de situatie op sommige plekken snel nijpender wordt.

‘Wartaal’ in de kustwet

Maar de wet uit 1988 werkt volgens Teresa Ribera, de minister van ecologische transitie (het ministerie dat zich buigt over duurzaamheid en milieu), niet afdoende. Onlangs kwam ze met een nieuw voorstel om de huidige kustwet aan te passen. Die moet helderheid brengen in de ‘wartaal’ waar deze volgens haar momenteel uit bestaat. Deze zogenoemde verordening is onderdeel van het klimaatplan van Spanje. Tegenover de Spaanse digitale krant El Diario zei Ribera daar in 2020 al over: “We moeten nadenken over een herstel van de kustlijn. Ik benadruk: vanwege de veiligheid van infrastructuur, de veiligheid van mensen en vanwege scenario’s die steeds heftiger en frequenter worden.” Volgens de minister heeft de laatste hervorming van de wet in 2013 vooral geleid tot de toename van juridische onzekerheid, terwijl door de veranderende situatie aan de kust het omgekeerde noodzakelijk is.

Dat de huidige wet ‘wartaal’ is, daar is Pilar Marcos van de Spaanse tak van Greenpeace het hartgrondig mee eens. Al jaren verdiept zij zich in de wetgeving rondom de kust. “Die laatste hervorming van 2013 was schandalig en praktisch carte blanche voor de industrie. Daarom zijn we blij dat er recent nieuwe plannen zijn gekomen om de wet aan te scherpen, waardoor concessies bijvoorbeeld niet zomaar meer met een periode van 75 jaar kunnen worden verlengd. Maar het is slechts een kleine stap.”

null Beeld

Geen rekening gehouden met klimaatverandering

Volgens Marcos is de originele kustwet in 1988 opgesteld om de natuur van de kustlijn van Spanje te beschermen, terwijl dat nu niet gebeurt. “Wij hebben gevraagd aan de regering opnieuw naar de kustwet te kijken. De kustlijn is er niet alleen voor de strandtenten en bedrijven, de kustlijn is vooral een natuurgebied. Dus er moet een hervorming van de wet komen, zodat deze werkelijk het milieu beschermt.”

Wat betreft Greenpeace was het grootste probleem met de hervorming uit 2013 dat er geen rekening met klimaatverandering werd gehouden. “De staat zal pas maatregelen tegen de stijging van de zeespiegel en erosie nemen wanneer zich rampen voordoen en de zee de huizen bereikt. Dit is in strijd met het meest elementaire voorzorgsbeginsel”, schreef Greenpeace na de hervorming van de wet. Volgens Marcos moet er in een volgende aanpassing veel meer rekening gehouden worden met klimaatverandering.

In een klein restaurant aan de boulevard hangt een oude foto van de boulevard van Málaga uit de jaren zestig. Beeld Eline van Nes
In een klein restaurant aan de boulevard hangt een oude foto van de boulevard van Málaga uit de jaren zestig.Beeld Eline van Nes

Op enkele tientallen meters wandelen van Chiringuito Tropicana over de zonovergoten boulevard van Málaga, kom je bij El Merendero de Antonio Martín. Binnen zitten twee jonge vrouwen bij het raam te genieten van een fles bubbels, het is nog rustig aan het begin van de middag. Strandtent Antonio Martín is verworden tot een iconisch luxe restaurant in de kuststad, waar bekende Spanjaarden zich maar al te graag laten zien – in april liet schrijver Mario Vargas Llosa, Nobelprijswinnaar, zich in de strandtent fotograferen.

Deel van de culturele identiteit

Maar ook het luxe Antonio Martín hangt momenteel sluiting boven het hoofd. Al ruim tien jaar is hun concessie niet vernieuwd. De gemeente heeft een vernieuwing van de boulevard gepland, waarbij op de plek van Antonio Martín een ruim plein moet komen dat aansluit op het strand.

Bij de strandtent zelf willen ze niet over de dreigende sluiting praten – zowel de medewerkers als later telefonisch de investeringsgroep die het restaurant uitbaat weigeren antwoord te geven. Uit lokale media in Málaga blijkt dat de mogelijkheid van sloop nog altijd in de lucht hangt, maar dat hier mogelijk van afgezien wordt vanwege de historische waarde die de strandtent vervult in het centrum.

“Plekken als Antonio Martín zijn emblematisch voor Málaga. Die zijn deel van onze culturele identiteit”, vertelt Manuel Villafaina, het hoofd van de Federación Andaluza de Empresarios de Playas (de Andalusische federatie van strandondernemers), over de telefoon. “Het toerisme levert Spanje jaarlijks 14 procent van het binnenlands product op, het is een enorme bron voor werkgelegenheid. Al die toeristen, uit landen als Nederland, die komen voor de uitgestrekte stranden. Een chiringuito hoort daarbij, als plek waar je ontspannen op slippers en in een korte broek kan aanschuiven.”

De onzekerheid die de regelgeving rondom de kust creëert, zou volgens Villafaina opgelost kunnen worden door de wet te hervormen met een duidelijk juridisch kader – dat ook volledig gelijk en eerlijk wordt toegepast, zonder uitzonderingen. “De ecologische activisten willen de wet verder aanscherpen, vaak omdat zij stranden willen beschermen. Maar het zijn echt niet de strandtenten die stranden doen eroderen. Dat weten de activisten ook wel: die verzetten zich daarom vooral tegen die appartementengebouwen van vijftien verdiepingen die achter de strandtenten staan.”

Langs de kust is goed zichtbaar wat de schade is van het stormachtige voorjaar. Beeld Eline van Nes
Langs de kust is goed zichtbaar wat de schade is van het stormachtige voorjaar.Beeld Eline van Nes

Grote schade door storm

Dat de erosie inderdaad een serieus probleem wordt aan de kust, dat is eind april nog eens duidelijk geworden in Málaga. Vanwege een storm zijn grote delen van het strand bij Malagueta weggeslagen en fikse schade aangericht aan de boulevard en de strandtenten, waaronder Chiringuito Tropicana. Het terras – dat al schade had opgelopen door kleinere stormen in de weken daarvoor – is nu helemaal verzakt.

Volgens Manuel Villafaina was deze laatste storm de ergste sinds 1998. “Maar”, zo stelt Villafaina, “...dat betekent niet dat we niets kunnen doen. Je moet je bedenken: de stranden bij Málaga zijn al kunstmatig opgespoten. Bij Malagueta waren het vroeger rotsblokken. Dus nu deze stranden eroderen, moet dit ook kunstmatig opgelost worden.”

En dat kan, volgens de voorzitter van de strandtentenbond, met golfbrekers en andere maatregelen. “Vandaag de dag hebben we de techniek: kijk naar jullie in Nederland, of naar de kunstmatige stranden bij Dubai. En vergeet niet, ook rondom een artificieel strand ontstaat vanzelf weer flora en fauna. Dat is iets waar natuurliefhebbers ook blij mee kunnen zijn. De overheden moet hier alleen wel in durven investeren.”

Lees ook:

Het grootste gevaar voor de Spaanse costa’s: een stijgende zeespiegel

Spaanse badplaatsen zuchten onder het coronavirus. Maar nog groter is de worsteling met de stijgende zeespiegel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden