ReportageTaalpolitiek

‘Kleurlingen’ moeten zich het Afrikaans meer toe-eigenen

Het Afrikaanse Taalmonument in Paarl.Beeld Niels Posthumus

Het Afrikaanse Taalmonument bestaat 45 jaar. Vaak wordt beweerd dat de 'apartheidstaal' in de verdrukking zit. Niets is minder waar. 'Geen taal in Zuid-Afrika kent zo'n grote rassendiversiteit.’

De Zuid-Afrikaanse schrijver Breyten Breytenbach noemde het Afrikaanse Taalmonument ooit een ‘penis van beton’. Die metafoor sloeg aan. De 57 meter hoge betonnen pilaar op een berg naast het stadje Paarl, vijftig kilometer van Kaapstad, is al van verre te zien. En inderdaad: het is een fallussymbool, geen twijfel mogelijk. Het monument kreeg na het einde van de apartheid in 1994 bovendien een slechte naam. Het stond symbool voor racisme. Het Afrikaans was de ‘taal van de onderdrukker’ geweest, die het apartheidsregime met geweld aan zwarte Zuid-Afrikanen opdrong.

En dat terwijl het ontwerp juist ook expliciet de Aziatische en Afrikaanse oorsprong van de taal benadrukt, zegt Michael Jonas. Hij is directeur van het monument en het bijbehorend Afrikaanse Taalmuseum. Hij lacht breeduit in het bezoekerscentrum, onderaan de trappen die naar het modernistische monument in de stijl van Le Corbusier leiden. “Ja, mensen kijken vaak verbaasd als ze me voor het eerst ontmoeten. Ze verwachten niet iemand met een donkere huidskleur als het over de Afrikaanse taal gaat.”

In dat kader verpersoonlijkt de 48-jarige Jonas perfect de boodschap die hij met het monument en museum anno 2020 wil uitdragen: iedere Afrikaanssprekende moet, ongeacht huidskleur, zijn taal leren omarmen. Vooral ‘kleurlingen’, die veelal deels afstammen van de slaven en de inheemse bevolking in Zuid-Afrika, moeten zich de taal meer toe-eigenen, meent hij. Juist zij vormen de meerderheid van de mensen die Afrikaans als eerste taal spreken, niet de witte Afrikaners. 

Superioriteitsdenken

Jonas is zelf ook ‘kleurling’, zoals dat in Zuid-Afrika heet. “We proberen via de evenementen die we rond het monument en museum organiseren het nog altijd bestaande imago van het Afrikaans als witte apartheids-taal te veranderen in wat zij werkelijk is: een taal die zijn wortels heeft in zowel Europa als Azië en Afrika, en die met zijn historie juist alle Zuid-Afrikanen kan verenigen.”

Bij de onthulling van het monument, 45 jaar geleden, leidde de Aziatische en Afrikaanse symboliek in het monument – enkele lagere pilaren vertegenwoordigen die – nog tot grote woede onder rechtse Afrikaners. “Tijdens de apartheid ontkenden zij een deel van de taalgeschiedenis”, legt Jonas uit. “Zij deden alsof het Afrikaans puur een witte, Europese taal was.” Binnen het blanke superioriteitsdenken zou het erkennen van niet-Europese invloeden ‘vervuiling’ van de taal betekenen.

Zo’n 75 procent van het Afrikaanse vocabulaire komt uit het Nederlands. De witte Afrikaners stammen grotendeels af van de Nederlandse kolonisten die in 1652 Kaapstad stichtten. Maar er zijn ook veel woorden geïmporteerd uit de talen van inheemse San- en Khoikhoi-volken en uit Azië en andere delen van Afrika. Daardoor is het Afrikaans een creoolse taal, en geen Nederlands dialect.

Slaven spraken elkaars taal  niet

“Het Afrikaans ontstond als slaventaal”, legt historicus Nigel Penn uit. Hij is professor aan de Universiteit van Kaapstad. De Verenigde Oost-Indische Compagnie voerde in de zeventiende en achttiende eeuw tienduizenden slaven in, om Kaapstad op te bouwen en om op boerderijen te werken. Circa een derde van die slaven kwam uit Azië, een derde uit Madagaskar en een derde uit Oost-Afrika. “Zij spraken elkaars taal niet, maar moesten wel met elkaar en met hun witte meesters communiceren. Zij gebruikten daarvoor een versimpelde vorm van het Nederlands dat zij hun bazen hoorden spreken. Zij mixten dat met hun eigen woorden. In die diversiteit vindt het Afrikaans zijn oorspong”, legt Penn uit.

Jonas loopt van het bezoekerscentrum naar een terras zo’n dertig meter onder het Taalmonument. Daar is een podium gebouwd waarop, ter ere van het 45-jarige jubileum, in de verzengende hitte Afrikaner zangers, dansers en komieken optreden voor zo’n tweehonderd kinderen. Wat direct opvalt: ook van die kinderen heeft bijna niemand een witte huidskleur. “Mensen beseffen vaak niet dat de groep die Afrikaans spreekt de grootste huidskleurdiversiteit kent van alle talen in Zuid-Afrika”, zegt Jonas. “Geen enkel segment van de Zuid-Afrikaanse bevolking kan haar opeisen als ‘zijn taal’.

Veronderstelde kruistocht

Toch doen conservatieve Afrikaner opiniemakers dat wel regelmatig. Zij gebruiken een veronderstelde kruistocht tegen hun taal als voorbeeld om aan te tonen hoe ernstig de Afrikaner cultuur onder druk zou staan. Extreemrechtse groeperingen in Europa nemen die klaagzang vaak dankbaar over, als doemscenario binnen hun eigen wit-nationalistische ‘omvolkingstheorieën’. 

De werkelijkheid is dat het Afrikaans sinds de afschaffing van de apartheid op praktisch alle universiteiten in het land inderdaad is afgeschaft als lestaal. Maar verder floreert het. Het Solidarity Research Institute berekende dat in 2030 niet minder, maar méér mensen in Zuid-Afrika Afrikaans zullen spreken dan nu. “Er verschijnen nog steeds ook veel boeken in het Afrikaans “, zegt Jonas. “En die verkopen erg goed. Er draaien enorm veel films in het Afrikaans in de bioscoop. De vele muziek- en literatuurfestivals in de taal trekken massa’s bezoekers. Ja, als ambtelijk idioom en binnen het bedrijfsleven en de wetenschap neemt Engels alles over. Maar verder is het Afrikaans springlevend.”

Lees ook: 

In de Human Library vind je ‘boeken’ van vlees en bloed

Taboes en vooroordelen bestaan in Zuid-Afrika in overvloed. De Human Library hoopt die weg te nemen, door menselijke ‘boeken’ dertig minuten uit te lenen voor een open en eerlijk gesprek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden