Chirurgen in Baltimore met het hart van een genetisch gemodificeerd varken dat zij bij een 57-jarige man zullen inbrengen. Beeld AFP
Chirurgen in Baltimore met het hart van een genetisch gemodificeerd varken dat zij bij een 57-jarige man zullen inbrengen.Beeld AFP

Déjà vuTransplantaties

Kikkervel na brandwonden en apentestikels voor hernieuwde potentie

Paul van der Steen

Een Franse dokter bracht in 1905 stukjes nier van een konijn in bij een kind met nierfalen. Het was een flinke stap in de geschiedenis van de geneeskunde, maar wel een zonder succes. Het patiëntje overleed twee weken later.

Het was een lange weg naar meer succesvolle transplantaties. De jongste doorbraak: in de Verenigde Staten kreeg deze week een 57-jarige man het hart van een genetisch gemodificeerd varken. Hij lijkt het goed te maken.

Vroeg denken op dit gebied was te vinden bij de Grieken in de oudheid. In hun mythologie wemelde het van de fabelwezens, die half mens en half dier waren. En Daedalus en zijn zoon Icarus bevestigden met bijenwas vogelveren aan houten geraamtes om te kunnen vliegen. Icarus vloog, ondanks waarschuwingen van zijn vader, te hoog. Dicht bij de zon smolt de was, waardoor hij in zee stortte.

Ook na de oudheid bleven mengwezens (denk bijvoorbeeld aan meerminnen en satyrs) populair in verhalen en kunst. In veel oude kerken zijn ze terug te vinden in schilderijen, uitgehouwen reliëfs of als waterspuwer.

Geitenbloed tegen de koorts

Jean-Baptiste Denis, hofarts van de Franse koning Lodewijk de Veertiende, experimenteerde serieus met mens en dier. In de zomer van 1667 gaf hij een vijftienjarige jongen met hoge koortsen wat geitenbloed. De patiënt herstelde. Een paar proeven verder kreeg Antoine Mauroy, in de straten van Parijs berucht als gek, een aantal malen bloed van een kalf. Toen hij later stierf werd Denis aangeklaagd.

Tijdens dat proces in 1668 kwam uit dat de vrouw van Mauroy haar man had vergiftigd. Denis werd vrijgesproken, maar moest stoppen met zijn experimenten. De vrouw verdween achter de tralies. Ze had verteld dat ze van mensen uit de hoek van de geneeskunde geld had gekregen om vals te getuigen, maar daar werd geen verder onderzoek naar gedaan.

Proeven als die van Denis stuitten op flinke tegenstand van meer traditionele geneesheren, die hun praktijken deels baseerden op aannames over de effecten van bepaalde lichaamssappen. De katholieke kerk vreesde hybride wezens, die Gods schepping doorkruisten.

Schedel van een hond

Veertien jaar na het proces tegen Denis schijnt een Russische arts een gewonde edele te hebben geholpen met stukken schedel van een hond, maar heel precieze verslagen van deze transplantatie ontbreken. Hetzelfde geldt – in de negentiende eeuw – voor het helpen van patiënten met brandwonden met kikkervel. Het was in de ogen van de ‘deskundigen’ van toen de meest geschikte dierenhuid, want vrij van vacht of schubben.

Bij veel transplantaties in vroeger tijden waren dit soort observaties leidend. Diepere inzichten in de werking van organen ontbraken of werden over het hoofd gezien. Nieren van de meeste dieren gaan bijvoorbeeld anders om met urinezuur dan de nieren van een mens.

Het afstoten van dierenorganen bleef een groot probleem. Het brak onder meer een Franse chirurg op, die hoopte dat hij mannen hun potentie kon teruggeven met apentestikels.

Afstotingsverschijnselen en infecties

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw experimenteerden diverse artsen in de wereld met transplantatie van apenharten naar mensen. Ook Christiaan Barnard, de Zuid-Afrikaanse chirurg die er eind 1967 in slaagde om een hart te verplaatsen van de ene naar de andere mens, deed daar aan mee. Succes bleef uit. Afstotingsverschijnselen en infecties stonden steeds weer overleven op de langere termijn in de weg.

Op den duur werd wel succes geboekt met hartkleppen van varkens bij mensen. Maar zo’n klep is dood weefsel dat voor transplantatie bovendien een speciale behandeling krijgt.

Veel organen van varkens hebben het voordeel dat ze qua fysiologie behoorlijk op die van de mens lijken. Met genetische modificaties kunnen de gebruikelijke risico’s bij transplantatie van dier naar mens verder worden teruggebracht.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden