AchtergrondKazachstan

Kazachse president Tokajev leek een ‘tussenpaus’, maar heeft duidelijk andere plannen

De Kazachse president Kassim-Jomart Tokajev zit een vergadering voor over de onderdrukking van de straatprotesten in zijn land. Beeld via Reuters
De Kazachse president Kassim-Jomart Tokajev zit een vergadering voor over de onderdrukking van de straatprotesten in zijn land.Beeld via Reuters

Tegen de achtergrond van de straatprotesten in Kazachstan voltrekt zich een strijd om de macht binnen de politieke elite. Zittend president Tokajev lijkt daarbij aan het langste eind te trekken.

Jarron Kamphorst

Wat begon met straatprotesten vanwege een verhoging van de lpg-brandstofprijs, lijkt nog geen week later te ontaarden in een machtsstrijd binnen de politieke elite van Kazachstan. Terwijl de autoriteiten naar eigen zeggen orde op zaken stellen in de straten van het Centraal-Aziatische land en al bijna 6000 mensen hebben gearresteerd, voltrekt zich parallel aan de publieke onrust een strijd binnen de hoogste politieke kringen, met als hoofdrolspeler zittend president Kassim-Jomart Tokajev.

Het duidelijkste voorbeeld van die politieke zuivering betreft Karim Masimov, oud-premier en voormalig hoofd van de nationale inlichtingendienst KNB. Vorige week woensdag kreeg Masimov al de zak van Tokajev, maar afgelopen zaterdag werd hij samen met nog een aantal figuren uit de politieke elite gearresteerd vanwege hoogverraad.

Waarop de autoriteiten de beschuldigingen tegen de oudgedienden baseren is onbekend. Eerder ontsloeg president Tokajev al zijn hele kabinet en ook in de machtige Veiligheidsraad vond een stoelendans plaats. Het recept voor de zuiveringen aan de top lijkt vrij eenvoudig: iedereen die tot de oude politieke garde behoort en loyaal is aan ex-president Noersoeltan Nazarbajev moet het ontgelden.

Nazarbajev uit functie ontheven

Nazarbajev zelf was vorige week al de klos toen hij door zijn opvolger uit zijn functie als voorzitter van de Veiligheidsraad werd ontheven. Sinds zijn terugtreden in 2019 oefende de oud-president vanuit die positie nog altijd veel politieke invloed uit. Aan die macht vanachter de schermen lijkt Tokajev nu een einde te willen maken.

Zo geruisloos als de paleisintriges zich vooralsnog voltrekken, zo luidruchtig gaat het er op straat aan toe. De 68-jarige Tokajev maakte de demonstranten in zijn land uit voor ‘terroristen’ en ‘bandieten’ en afgelopen weekend gaf hij zijn ordetroepen de opdracht ‘zonder waarschuwing te schieten om te doden’ op iedereen die geweld gebruikt. Volgens de Britse omroep BBC zouden al zeker 164 mensen om het leven zijn gekomen bij de protesten.

Daarmee toont Tokajev zich een onverbiddelijk leider die bereid is ver te gaan om de orde in het land te herstellen en de macht verder naar zich toe te trekken. Een opvallende opstelling voor een man die tot nu toe vooral bekendstond als een door de wol geverfde apparatsjik en diplomaat, die carrière maakte op het ministerie van buitenlandse zaken van de vroegere Sovjet-Unie.

Zoon van schrijver en taaldocent

Want geboren in het huidige Almaty als de zoon van een oorlogsveteraan en schrijver van detectives en een moeder die buitenlandse talen doceerde aan de universiteit, begon de jonge Tokajev in 1970 met een opleiding aan het gerenommeerde Staatsinstituut voor Internationale Betrekkingen in Moskou, de bakermat voor diplomaten in de Sovjet-Unie en het moderne Rusland.

Tijdens zijn opleiding bekwaamde Tokajev zich in het Chinees, wat hem na een aantal omzwervingen via de Sovjetambassade in Singapore en het ministerie van buitenlandse zaken in Moskou uiteindelijk een aanstelling opleverde aan de Sovjetambassade in Peking, waar hij van 1985 tot 1991 werkte. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie keerde Tokajev terug naar Kazachstan, waar hij aan de slag ging als adviseur van sterke man Nazarbajev.

Onder de hoede van de eerste president van het onafhankelijke Kazachstan klom Tokajev op binnen het ministerie van buitenlandse zaken, waarvan hij uiteindelijk minister werd. In die rol deed hij waar hij goed in is: diplomatie bedrijven en de banden met Rusland, China én de Verenigde Staten warm houden. Tokajev speelde in de tijd een belangrijke rol bij de nucleaire ontwapening van Kazachstan en in 2011 belandde hij in Genève als vicesecretaris-generaal van de Verenigde Naties.

Grenzeloze loyaliteit

Zijn diplomatieke capaciteiten en ogenschijnlijk grenzeloze loyaliteit aan toenmalig president Nazarbajev, maakten dat Tokajev in 2019 zijn baas als hoogste leider van Kazachstan mocht opvolgen toen die na bijna drie decennia besloot een stap terug te doen. Vermoedelijk zag Nazarbajev in Tokajev een tussenpaus die het pluche warm kon houden terwijl de ex-president in de coulissen iemand anders klaarstoomde voor het presidentschap. Tokajev leek niet meer dan een interim-president die gedoemd was tot een voetnoot in de geschiedenisboeken.

Maar Tokajev zelf heeft andere plannen, zo blijkt sinds vorige week, nu hij de protesten als een volleerd potentaat neerslaat en tegelijkertijd een proces in gang zet dat steeds meer de vorm van een paleiscoup krijgt. Of de grauwe apparatsjik hiermee definitief zijn diplomatieke gezicht inruilt voor een ijzeren vuist zal de toekomst moeten uitwijzen.

Overleg Rusland en VS

Hoewel er inmiddels Russische ‘vredestroepen’ in Kazachstan zijn gestationeerd, komt de onrust in het buurland voor Moskou op een bijzonder ongelegen moment. Deze week vindt er in het Zwitserse Genève op hoog niveau overleg plaats tussen Rusland en de VS over de spanningen in en rondom Oekraïne, waar zich de afgelopen weken tienduizenden Russische troepen verzamelden.

Zondag liet het Kremlin alvast weten dat het geen enkele concessie zal doen aan Washington, om eraan toe te voegen dat het ‘teleurgesteld’ is over de signalen die vanuit het Westen komen in reactie op de Russische eisen. Moskou wil onder meer garanties van de Navo dat de alliantie niet verder naar het Oosten uitbreidt.

De Amerikaanse buitenlandminister Antony Blinken zei dat Rusland voor de keuze staat tussen dialoog en confrontatie. Blinken dreigde met “enorme consequenties als Rusland de agressie tegen Oekraïne hervat”.

Lees ook:

Moskou helpt Kazachstan, maar vraagt daar wel wat voor terug

Ongewoon snel besloot het Kremlin militairen naar Kazachstan te sturen, nadat daar eerder deze week onlusten uitbraken. Vanwaar die haastige spoed?

De ‘Russische Navo’ komt orde op zaken stellen in Kazachstan

Kazachstan kan het probleem met zijn bevolking niet meer zelf oplossen en roept de hulp in van Rusland en het militaire bondgenootschap CSTO.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden