Intercontinentale raketsystemen die een nucleaire lading kunnen dragen op het Rode Plein, juni 2020. Beeld AP
Intercontinentale raketsystemen die een nucleaire lading kunnen dragen op het Rode Plein, juni 2020.Beeld AP

Rusland

Kan Poetin in zijn eentje een atoomaanval beginnen?

De vrees dat Rusland kernwapens inzet groeit nu het leger verliezen lijdt in Oekraïne. Wie geeft het bevel tot een atoomaanval? Kan Poetin op eigen houtje een nucleaire aanval beginnen?

Jarron Kamphorst

Meermaals waarschuwde de Russische president Vladimir Poetin het Westen niet militair in te grijpen in Oekraïne. Of anders, zo klonk het aan het begin van de oorlog al, zou dat tot ‘gevolgen leiden die u nooit eerder heeft gezien’. Sindsdien herhaalde de Russische leider dat dreigement geregeld. Vorige maand zei Poetin tijdens een speech bijvoorbeeld nog dat hij bij een ‘bedreiging van de territoriale integriteit’ van zijn land ‘alle mogelijke middelen in zal zetten’. Hij eindigde zijn relaas toen met de woorden: “Ik bluf niet”.

In het Westen lopen de reacties op die nucleaire dreigementen uiteen van nonchalant en ‘zo’n vaart zal het niet lopen’, tot bezorgd en in sommige gevallen ronduit paniekerig. Zeker aangezien Poetin zich sinds de coronapandemie steeds verder afsloot van de buitenwereld, bestaat in het Westen onder sommige analisten en beleidsmakers de vrees dat hij doorslaat in zijn bunkermentaliteit en de daad bij het woord voegt.

Lees alles over de oorlog in Oekraïne in ons dossier.

Een paranoïde man met een koffertje

Een geïsoleerde, paranoïde man die op het slagveld aan de verliezende hand is, kan wel eens tot destructieve acties overgaan, zo klinkt het dan. Maar heeft Poetin inderdaad een rode knop en kan hij in zijn eentje de wereld een nucleair armageddon in leiden?

Het antwoord op die vraag is te vinden in een regeringsdocument uit 2020 met de titel Basisprincipes van het staatsbeleid van de Russische Federatie voor nucleaire afschrikking. Volgens dat beleidsstuk ligt het besluit om over te gaan tot het gebruik van nucleaire wapens inderdaad bij de Russische president. Poetin heeft te allen tijde een kleine koffer, beter bekend als de tsjeget, in zijn nabijheid die hem een directe lijn verschaft met het commando- en controlenetwerk van de Russische strategische nucleaire strijdkrachten.

In tegenstelling tot wat de wijdverbreide beeldspraak doet vermoeden, zit er geen ‘rode knop’ in de tsjeget waarmee Poetin met één simpele vingerbeweging en zonder tussenkomst van anderen, kernkoppen de lucht in kan sturen om duizenden kilometers verderop een nucleaire apocalyps in gang te zetten. In plaats daarvan kan de president vanuit het koffertje een korte commandoketen in gang zetten.

Nadat de president opdracht geeft tot een atoomaanval, komt dat lanceerbevel bij het ministerie van defensie terecht. Om precies te zijn bij het centrale – en hoogste – militaire gezag: de generale staf van de strijdkrachten van de Russische Federatie. Op hun beurt beschikken de bevelhebbers van de generale staf over zogeheten lanceer- en autorisatiecodes waarmee ze individuele eenheden die het nucleaire arsenaal bemannen opdracht kunnen geven om een lancering in gang zetten.

Controlemechanismen

De commandoketen behelst kortom een soort hink-stap-sprong-procedure waarbij een kernkop via de president, het militaire oppergezag en de nucleaire strijdkrachten uiteindelijk wordt afgevuurd. Al biedt het nucleaire beleidsstuk ook een mogelijkheid om een stap over te slaan. In geval van nood kan de generale staf besluiten om na een nucleair lanceerbevel via het zogeheten Perimetr-systeem kernkoppen af te vuren zonder verdere tussenkomst van individuele commandoposten.

Hoe dan ook heeft de nucleaire doctrine van Moskou dus wel degelijk controlemechanismen om te voorkomen dat een president in een rabiate opwelling zelf direct op een knop kan drukken. Hoewel Poetin de enige is die kan besluiten tot een nucleaire aanval, lijkt het dan ook onwaarschijnlijk dat de minister van defensie en de stafchef zomaar elk bevel klakkeloos uitvoeren. Ook zij zijn zich immers bewust van de consequenties die een nucleaire aanval voor het doelwit en Rusland zelf heeft en zullen daarom bij een bevel hun gezond verstand niet zomaar aan de kant schuiven.

Minister van defensie Sergej Sjojgoe (rechts) en stafchef Valeri Gerasimov zijn onderdeel van de commandoketen in het geval van een nucleaire aanval. Beeld AP
Minister van defensie Sergej Sjojgoe (rechts) en stafchef Valeri Gerasimov zijn onderdeel van de commandoketen in het geval van een nucleaire aanval.Beeld AP

Tegelijkertijd biedt het huidige politiek-militair systeem weinig geruststelling. Sinds het begin van de Russische invasie in Oekraïne wordt alsmaar duidelijker dat het rommelt binnen de politieke en militaire elite in Moskou. Poetin wisselt zijn generaals in ongekend tempo, en de kritiek op het hoogste militaire gezag, en dan met name op minister van defensie Sergej Sjojgoe en stafchef Valeri Gerasimov, klinkt steeds luider. Precies de mannen die bij een atoomaanval belangrijke schakels in de commandoketen zijn.

De onrust en kritiek verzwakken de positie van dit soort besluitvormers. Het roept de vraag op wie zijn nek durft uit te steken als Poetin inderdaad opdracht geeft tot een nucleaire aanval. Want het weigeren van een bevel zal de president ongetwijfeld als verraad zien met alle consequenties van dien.

Niet het enige koffertje

Poetin is niet de enige die over een tsjeget beschikt. Ook de minister van defensie en de hoogste generaal Gerasimov hebben een nucleair koffertje in hun nabijheid. Hoewel zij volgens het Russische nucleaire beleid geen van beiden het recht hebben om te besluiten tot de inzet van een kernwapen, moet deze regeling een waarborg bieden voor het geval de president – en zijn koffertje – iets mocht overkomen.

Lees ook:

Poetin bedreigt Oekraïne en het Westen met het pistool op tafel

President Poetin gaf nucleaire eenheden van het Russische leger zondag opdracht over te gaan tot de ‘hoogste staat van paraatheid’. Wat betekent dat? En hoe past dat in de Russische nucleaire doctrine?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden