EU

Jurist John Morijn: ‘In Hongarije staan Europese principes op de tocht’

Pro-Europese demonstanten in Polen eerder dit najaar, met een spandoek 'dit is geen grondwettelijk hof'.  Beeld AFP
Pro-Europese demonstanten in Polen eerder dit najaar, met een spandoek 'dit is geen grondwettelijk hof'.Beeld AFP

Polen en Hongarije hebben de EU voor het Europese Hof gedaagd, want Brussel heeft niets te maken met de onafhankelijkheid van hun nationale rechters of de mate van corruptie in hun land, vinden ze. Jurist John Morijn volgt de zaak op de voet.

John Morijn is bijzonder hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen, gespecialiseerd in Europees recht en politiek. Maandag en dinsdag zat hij gefascineerd op de publieke tribune van het Europese Hof van justitie in Luxemburg, benieuwd welke argumenten Polen en Hongarije hebben om de EU te dwingen in te binden.

“Wat er op spel staat, is de slagkracht van de EU”, zegt Morijn. “De vraag: hoe komt Brussel uit de impasse met Polen en Hongarije? Want Brussel heeft op papier heel veel maatregelen om de rechtsstaat te beschermen, maar die kunnen op dit moment geen van alle voorkomen dat de situatie in Polen en Hongarije enorm achteruitgaat.

“We hebben het hier niet over juridische twijfelgevallen. We hebben het over twee landen die de afgelopen vijf jaar in de top-3 stonden van staten die op democratisch vlak het meest achteruitgingen in de wereld.

“We hebben het niet over twee cijfers achter de komma, we hebben het over Polen, een land dat rechterlijke onafhankelijkheid draconisch aan het ondermijnen is, en Hongarije, een land waar corruptie met Europees geld tien keer zo groot is als in het tweede land op de lijst. Dat betekent dat heel belangrijke Europese principes van rechterlijke onafhankelijkheid op dit moment op de tocht staan.”

Nu gaat het om nieuwe wetgeving. Die is nog niet gebruikt, toch?

“Ja, dat klopt. Sinds 1 januari is er wetgeving van kracht die de rechtsstaat aan het budget koppelt [het zogenoemde conditionaliteitsbeginsel – RA]. Maar in een politieke deal is afgesproken dat die wetgeving pas wordt gebruikt als het Hof van Justitie heeft gezegd dat het goed is.”

Waarom komt het Hof nu pas daarover bijeen?

“Je moet niet pas zeggen, maar al. Dit is voor het Hof van Justitie exceptioneel snel. Normaal gesproken duurt het meer dan een jaar voordat je überhaupt bij het gerecht terechtkomt. Het is des te bijzonderder omdat nu het hele gerecht bijeen is. Normaal komt een zaak bij een panel van zeven rechters. Nu zijn er 27 rechters. Dat gebeurt alleen in zeldzame gevallen, zoals bij de Brexit. Dat het zo snel gaat en dat ze met zijn allen aanwezig zijn betekent dat het Hof van Justitie er extreem veel waarde aan hecht.”

Waarom moest de nieuwe wet er komen?

“Brussel denkt dat de enige manier om politici te overtuigen dat ze zich aan de regels moeten houden is door ze in hun beurs te pakken. De ondertoon is: je hoeft het niet met ons juridisch eens te zijn, maar dit is nu eenmaal de wet. Wil je die niet, dan krijg je geen geld. Je kunt niet alleen de lusten hebben en niet de lasten.”

Terwijl Polen en Hongarije zeggen: het is niet duidelijk wat de rechtsstaat precies is?

“Ja. Nu is wel duidelijk genoeg wat de rechtsstaat is. In deze zitting hebben drie Europese instellingen en tien landen allemaal gezegd dat het voor hen geen probleem is om dit juridisch specifiek genoeg te vinden.”

Hebben Polen en Hongarije helemaal geen punt?

“Ik zie dat het Hof veel vragen heeft over hoe Brussel zal aangeven waar de EU wel tegen gaat optreden en waartegen niet. Maar ik zie dat juist als voordelig voor de rechtsstaat, want die duidelijkheid werkt twee kanten op. Zo wordt deze regel zo specifiek en voorspelbaar mogelijk. Ik denk dat het erg in het belang is van duidelijkheid voor iedereen dat de allerhoogste rechter in Europa zijn fiat geeft en verduidelijkt binnen welke kaders dit moet worden toegepast.”

Polen en Hongarije hebben het geld dat ze van Brussel zouden krijgen uit het coronaherstelfonds nog niet ontvangen. Als het conditionaliteitsbeginsel nog niet is gebruikt, hoe kan dat dan?

“De gelden uit het coronaherstelfonds worden gezien als investeringen. Daarbij geldt een ander mechanisme, de zogeheten landenspecifieke aanbevelingen. De redenering daarachter luidt, simpel vertaald: het is niet veilig ergens te investeren als je niet weet wat er gebeurt als je een geschil krijgt met een vriendje van het regime, of je dan nog wel toegang krijgt tot een onafhankelijke rechter. Maar wat er nu op het spel staat, voor Polen en Hongarije, is hun hele EU-budget. Dat is vele malen groter dan het coronageld.”

Hoe gek is het dat hetzelfde Polen dat vorige week nog vond dat EU-recht niet altijd geldt, deze week steun zoekt bij het Europese Hof?

“Daar zit een enorme spanning en de voorzitter van het Hof heeft er ook kritische vragen over gesteld.”

Lees ook:

Polen is nu zelf de eisende partij bij het Europese Hof

De lidstaten Polen en Hongarije weigeren te accepteren dat Europees geld voortaan afhankelijk is van de rechtsstaat. Het is immers een bepaling die hun subsidies in gevaar brengt. Ze bepleitten hun zaak voor het Europese Hof in Luxemburg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden