ReportageJohannesburg

Johannesburg groeit de natuur in, maar een nijlpaard in de tuin had niemand verwacht

Mark McClue op de plek waar de sporen van het nijlpaard leken uit te wijzen dat het dier rechtsomkeert maakte. Beeld Bram Lammers
Mark McClue op de plek waar de sporen van het nijlpaard leken uit te wijzen dat het dier rechtsomkeert maakte.Beeld Bram Lammers

Groeiend Johannesburg dijt uit richting de omringende natuurgebieden. Dus slinkt de leefomgeving voor wilde dieren. Maar een nijlpaard in de Kleine Jukskei-rivier, dat kwam voor iedereen als een verrassing.

Het was de tuinman van Penny Lourens die de sporen het eerst opmerkte. “Het lijkt wel of er een olifant in de tuin was”, had hij gezegd. Ze maakten foto’s en legden die voor aan een expert. Die twijfelde niet lang: een nijlpaard. Intussen had de buurjongen het dier inderdaad ook écht gezien. “We volgden het spoor”, vertelt Lourens. “Het ging de rivier in en uit. Moet je nagaan: tussen al het afval door dat in het water drijft.”

Een week lang werd het nijlpaard – of nijlpaarden, er bestaan vermoedens dat het er meer dan één was – begin dit jaar gesignaleerd rond de tuinen aan de rand van miljoenenstad Johannesburg. En afgelopen week opnieuw.

Lourens woont al sinds eind vorige eeuw in Chartwell. Toen ze er met haar gezin heen verhuisde was dat nog een landelijk gebied even buiten Zuid-Afrika’s grootste stad. “We hadden nauwelijks buren”, vertelt ze. “Jakhalzen, apen en mangoesten liepen door de tuin, de rivier zat vol otters en schildpadden. En er vlogen zo enorm veel vogels rond de Kleine Jukskei-rivier, die hier langs stroomt.”

null Beeld Louman & Friso
Beeld Louman & Friso

Maar er kwamen steeds meer Zuid-Afrikanen wonen. Zij schermden hun huizen, anders dan Lourens, af met hekken met schrikdraad, waardoor wilde dieren geen vrije doortocht meer hadden. De rivier raakte ernstig vervuild. De mensen begonnen het natuurlijke grasland in het gebied, een uniek ecosysteem, om te spitten en er tuinen met allerlei niet-endemische planten en bomen aan te leggen.

Een nijlpaard en diens jong. Beeld EPA
Een nijlpaard en diens jong.Beeld EPA

De spaarzame rivieren in Johannesburg zijn ernstig vervuild

Door Johannesburg stromen slechts een paar kleine rivieren. En daarop is de stad niet erg zuinig. Ze zijn hevig vervuild met afval en via regelmatig lekkende rioolzuiveringsinstallaties.

Mark McClue organiseert met Armour regelmatig afvalopruimacties langs de oevers van de rivieren. “Vorig jaar haalden we langs de Hennopsrivier een miljoen kilo aangespoeld afval op.” Mensen denken vaak dat vooral inwoners van sloppenwijken afval in de rivieren gooien, legt hij uit, maar dat is niet waar. “Wie weinig geld heeft, recyclet bijna alles. Het meeste afval in de rivier komt van illegale dump of via de afwatering uit welvarender stadswijken.”

Inmiddels liggen zelfs de nodige ommuurde wooncomplexen voor de Johannesburgse middenklasse op een steenworp afstand, evenals een dichtbevolkte sloppenwijk. Door aanhoudende urbanisatie groeit het noordwesten van Johannesburg gestaag om Chartwell heen. Het aantal inwoners van die megastad verdubbelde sinds de eeuwwisseling: van drie tot zes miljoen inwoners.

Het laatste wat Lourens in deze steeds meer stadse omgeving verwachtte, was een nijlpaard. Maar doordat het dier zich door de rivier beweegt, heeft het weinig last van alle hekken en muren op het land. De vraag is of het is ontsnapt uit een van de private safarireservaten rond de stad, of dat het al een tijdlang in de stuwmeren iets ten noorden van Johannesburg leeft. Het kan zijn dat het dier, door de eveneens toenemende uitbreiding van steden en vakantiecomplexen in die regio, meer richting Johannesburg wordt gedreven. Maar duidelijkheid over dit alles bestaat nog niet.

Aangespoeld afval aan de kant van de Kleine Jukskei-rivier. Beeld Bram Lammers
Aangespoeld afval aan de kant van de Kleine Jukskei-rivier.Beeld Bram Lammers

Niet ver voorbij de tuin van Lourens lijkt het nijlpaard te zijn omgekeerd. Mark McClue denkt dat het dier daar werd afgeschrikt door het lawaai van het rioleringsgemaal. “De pomp maakt veel lawaai.”

McClue zet zich namens ARMOUR, een initiatief van inwoners van Chartwell, in om de waterkwaliteit van rivieren in Johannesburg te bevorderen. Hij is blij dat het nijlpaard rechtsomkeert maakte, want slechts een paar honderd meter verderop ligt sloppenwijk Msawawa. De inwoners gebruiken de rivieroever daar om hun kleren te wassen en water te halen, en nijlpaarden kunnen agressief zijn. “Maar andersom zou het voor het nijlpaard minstens zo riskant zijn om daar te komen”, zegt McClue. “Mensen zouden het uit angst kunnen doden, of simpelweg omdat zij honger lijden.”

Toch benadrukt hij dat niemand probeert het nijlpaard te vangen. Wetenschappers proberen alleen zijn herkomst te achterhalen en zijn beweegroutes in kaart te brengen. “Want vergeet niet dat het dier tot op heden niets verkeerds heeft gedaan. Het is niemand tot last geweest.”

Inwoners van de sloppenwijk Msawawa lopen langs een ommuurd wooncomplex aan de uiterste rand van Johannesburg.  Beeld Bram Lammers
Inwoners van de sloppenwijk Msawawa lopen langs een ommuurd wooncomplex aan de uiterste rand van Johannesburg.Beeld Bram Lammers

Het stoorde McClue dan ook dat de aanwezigheid van het nijlpaard aan de rand van de stad snel een hype werd, vooral op sociale media. Op Twitter en Facebook doken ladingen nepfoto’s op van ‘het gespotte nijlpaard’ bij benzinestations en in de straten. “Dat was goed voor de clicks en likes van de mensen achter die nepberichten, maar het creëerde een onterecht grote angst voor het nijlpaard, wat de situatie voor het dier gevaarlijker maakte.”

McClue zelf is vooral realistisch. “We moeten accepteren dat de stad alsmaar verder de natuur in groeit en dat de dieren in hun steeds beperktere ruimte vaker in de stad op zoek gaan naar een plek om te leven.” Hij snapt dat de groei van Johannesburg niet te stoppen is, maar pleit ervoor de stadsuitbreiding met meer oog voor de natuur vorm te geven. “Gelukkig zorgen inmiddels meer nieuwe wooncomplexen ervoor dat er ‘groene gangen’ blijven bestaan, waardoor wilde dieren van de ene groene plek naar de andere kunnen blijven komen”, geeft hij als voorbeeld. Hij lacht. “Maar nee, die zijn natuurlijk nooit groot genoeg voor een nijlpaard.”

Lees ook:

De onvoorspelbaarheid van Johannesburg

“De binnenstad inspireerde me”, zegt kunstenaar William Kentridge in de rubriek Megastad. “Zij is tegelijkertijd een prachtige en een verschrikkelijke plek om te leven.”

Het aantal neushoorns in Zuid-Afrika is dramatisch gedaald

Het gaat veel slechter met de witte en zwarte neushoorn dan werd aangenomen, blijkt uit Zuid-Afrikaanse cijfers die lang verborgen zijn gehouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden