null Beeld Trouw
Beeld Trouw

ColumnBas den Hond

Joe Bidens plannen gaan stuklopen op deze oude regel in de Senaat

Het was afzien voor de honderd leden van de Senaat donderdagavond. Maar liefst 15 uur moest er gedebatteerd worden over de grote lijnen van het uitgavenpakket van 1,9 biljoen dollar waarmee president Joe Biden en de Democraten de coronapandemie en de economische gevolgen daarvan willen aanpakken. En vooral: er moest gestemd worden over amendementen daarop.

Vrijdagochtend vijf uur was het eindelijk gedaan. Maar ook al waren sommige Republikeinse amendementen aangenomen, uiteindelijk stemden alle 50 senatoren van die partij tegen en alleen de 50 Democratische senatoren voor. Vice-president Kamala Harris moest komen opdraven om de beslissende stem uit te brengen.

Daarmee is de toon gezet voor de komende twee jaar. Biden riep bij zijn aantreden op tot samenwerking tussen de partijen. De Republikeinse fractieleider Mitch McConnell pleitte daar ook voor – wat niet verwonderlijk was, want hij moest na de verkiezingen van november zijn machtige positie als leider van de meerderheid in de Senaat afstaan. Maar bij het eerste het beste grote onderwerp – en veel groter dan 1,9 biljoen krijg je ze niet – zorgden de Democraten dat ze het onderling eens werden en drukten hun plan door.

Het liefst zouden ze zo doorwerken, in hoog tempo, tot eind 2022. In november van dat jaar zijn er weer verkiezingen. Dan is er een goede kans dat de kleine meerderheid die ze in het Huis van Afgevaardigden hebben, verloren gaat. En ze hoeven maar één senaatszetel te verliezen en Mitch McConnell heeft het daar weer voor het zeggen.

De filibuster

Maar ook nu is er al een obstakel. De Democratische plannen die niet over de coronapandemie gaan, zoals verbeterde toegang tot verkiezingen, hervorming van de regels rond immigratie en het aanpakken van structureel racisme, dreigen allemaal te struikelen over een traditionele regel van de Senaat: de filibuster.

Die regel komt erop neer dat in de Senaat de helft plus één stem niet genoeg is om een wet aan te nemen. Niet 51 stemmen, maar 60 zijn er nodig.

Een filibuster was oorspronkelijk een eindeloze redevoering van een senator die wilde voorkomen dat er gestemd zou worden over een wet die kennelijk een meerderheid had. Er was behoefte aan een maatregel om zo’n senator het zwijgen op te leggen en over te gaan tot stemming. Uit respect voor zo’n collega werd afgesproken dat dit alleen kan met een ruime meerderheid. In de praktijk hoeft niemand zo lang te oreren: ermee dreigen is genoeg om de 60-stemmen eis in werking te stellen.

Oudgedienden in de senaat spreken vaak met eerbied over de filibuster. Zo’n mooie traditie, vinden ze, die een partij die een kleine meerderheid heeft, dwingt om zaken te doen met een grote minderheid.

Maar de afgelopen decennia kostte dat compromissen sluiten de Democraten en de Republikeinen steeds meer moeite. En daarmee werd de filibuster een steeds geliefder wapen om de wensen van de meerderheid te blokkeren.

Naarmate verkiezingen elkaar opvolgen en meerderheden worden verloren en heroverd, hebben beide grote partijen afwisselend last en lol van de filibuster. Dat is reden dat ze tot nu toe geen van beiden geneigd zijn geweest om hem helemaal af te schaffen.

Verandering van de regels kan worden afgedwongen

Al is er wel aan gemorreld. In 2013 was de leider van de Democratische meerderheid, Harry Reid, het zat dat de Republikeinen de benoeming blokkeerden van rechters die president Barack Obama voordroeg. Op zijn voorstel besloot de Senaat dat alleen de benoeming van een lid van het Hooggerechtshof nog mocht worden gefilibusterd. Zo’n verandering van de regels kan, paradoxaal genoeg, met een gewone meerderheid worden afgedwongen.

In 2017 ging Mitch McConnell, toen zijn Republikeinen de meerderheid hadden, weer een stapje verder en schafte de regel ook af voor opperrechters, omdat de Democraten weigerden akkoord te gaan met de voordracht van rechter Neil Gorsuch door president Donald Trump. Sindsdien geldt de filibuster dus alleen nog voor wetten.

En nu is het tijd gekomen om hem helemaal af te schaffen, hoopten veel Democratische Congresleden. Na vier jaar Trump, vinden ze, moet en zal Biden de komende twee jaar laten zien wat een goed alternatief een Democratisch bewind is. En daarvoor moet die kleine meerderheid in de Senaat voortaan gewoon de doorslag geven.

Biden zelf voelt er niet veel voor, zo liet hij voor de verkiezingen weten. Dat is niet vreemd, hij zat tientallen jaren in de Senaat en is helemaal vertrouwd met de bijzondere regels daar. Maar eigenlijk gaat hij er niet over. Belangrijker is, dat ook twee relatief rechtse Democratische senatoren, Joe Manchin uit West Virginia en Kyrsten Sinema uit Arizona, hebben gezegd dat ze voorlopig niet van de filibuster af willen. Daarmee is er dus geen meerderheid voor afschaffing.

Maar hoe moet het dan met de agenda van Biden? Op korte termijn komt het daarmee wel goed: Biden krijgt zijn corona-steunpakket zeker door het Congres. Een bepaalde categorie wetten, die te maken hebben met de overheidsuitgaven, is namelijk van oudsher al vrijgesteld van de filibuster-regel.

Die uitzondering is weer met allerlei regels omgeven en een daarvan is dat senatoren op zo’n financiële wet onbeperkt amendementen mogen indienen. Vandaar de vele uren die de senatoren in de nacht van donderdag op vrijdag moesten maken: de Republikeinen lieten de Democraten zwaar boeten voor hun besluit om van die sluiproute rond de filibuster gebruik te maken, door maar liefst 400 amendementen in te dienen. Maar stoppen konden ze het proces uiteindelijk niet.

De grote vraag is, hoe het daarna verder moet. Dat Biden zijn andere ambitieuze plannen in de ijskast stopt, is niet voor te stellen. Dat hij voor die plannen, bijvoorbeeld op het gebied van het klimaat, of van verkiezingen, tien Republikeinen mee krijgt, ligt ook niet voor de hand. En het afschaffen van de filibuster lijkt dus een gepasseerd station.

Maar als later dit jaar de frustraties bij de Democraten toenemen, rijdt die trein misschien wel een stukje terug, toch maar dat station weer in. Het zou de VS in ieder geval de komende twee jaar een stuk regeerbaarder maken.

Correspondent Bas den Hond schrijft wekelijks een column over de Verenigde Staten

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden