Beeldenstorm

Jean-Baptiste Colbert, de maker van slavenwetten

Het besmeurde beeld van Jean-Baptiste Colbert voor het Franse parlement in Parijs.Beeld EPA

Jean-Baptiste Colbert was minister van zonnekoning Lodewijk XIV en grondlegger van de moderne staat. Zijn regelzucht strekte zich uit tot de plantages in de Amerika’s, wat de slavenwetten opleverde die hem nu gehaat maken.

Het is schoongemaakt. Maar als je goed kijkt, zijn op de sokkel van bijna drie meter hoog nog overal roze vegen te zien. Vorige week werd het beeld van Jean-Baptiste Colbert voor de Assemblée Nationale bekogeld met rode verf. Een lid van de ‘Brigade Anti-Négrophobie’ spoot razendsnel de tekst ‘Négrophobie d’État’ (zoiets als ‘de staat haat zwarten’) onder de voeten van de gewraakte staatsman. Hij kon nog net een verfbom gooien voordat twee bewakers van de Franse Tweede Kamer ingrepen.

Onder het boekwerk dat Colbert (1619-1683) op zijn schoot heeft, zitten nog een paar dikke rode klodders. Het document is waarschijnlijk een wettekst, want Colbert produceerde er in opdracht van Lodewijk XIV vele. De handel, de marine, de bossen, maten en gewichten, wegen, kanalen, politie, belastingen en ook de regelgeving zelf onderwierp hij aan voorschriften. Alles moest gecodificeerd. In Frankrijk, maar ook in de koloniën.

Bijna elk land heeft omstreden beelden, zo maakt de beeldenstorm wereldwijd duidelijk. Correspondenten van Trouw berichten deze weken over zulke beelden in hun land en hun debat erover. Vandaag: Jean-Baptiste Colbert in Parijs.

En om dat laatste gaat het. De naam Colbert is al een hele tijd niet meer alleen synoniem met een bekende protectionistische economische doctrine, het colbertisme. Wie Colbert zegt, zegt ook: Code Noir.

Die naam, het zwarte wetboek, kreeg het pas later. Officieel heette dit werkstuk ‘Koninklijk edict betreffende de orde en veiligheid in Frans Amerika’. De site van de Assemblée vermeldt dat de tekst weliswaar voorziet in zware straffen voor opstandige slaven, maar dat er ook een einde kwam aan de absolute macht van de planters op de suikerplantages op Franse Antillen.

Dat laatste klopt. In de koloniën heerste willekeur en daar moesten Lodewijk en Colbert niets van hebben. Ze wilden greep krijgen op de lokale gebruiken. Het streven naar minimale controle onderscheidde de Franse aanpak trouwens van die van de Britten en de Nederlanders.

De Franse slaven kregen juridisch gesproken de status van roerend goed, zoals meubels, maar tegelijk werden ze gedefinieerd als mensen met beperkte rechten. De planters waren verplicht hun bezit te voeden, te dopen en op zondag vrij te geven. Ze mochten met toestemming van hun eigenaar trouwen, maar de kinderen uit deze huwelijken waren ook slaven. Het was eigenaren onder bepaalde voorwaarden toegestaan om te trouwen met slaven of ze vrij te laten.

De straffen waren uiterst wreed. Wie bijvoorbeeld een eerste vluchtpoging ondernam, werd een oor afgehakt. De tweede keer werden de pezen in de knieholte doorgesneden en op een derde vluchtpoging stond de doodstraf.

Niet de mastermind van de Franse slavernij

Maar is Colbert de juiste man om uit te roepen tot het symbool van het Franse slavernijverleden? Kenners van de periode, zoals de Amerikaanse historicus Jacob Soll, vinden van niet. De Code Noir is niet te rechtvaardigen, maar Colbert was niet de mastermind van de Franse slavernij. Toen hij Lodewijks rechterhand werd, erfde hij een politiek die veel eerder was ingezet.

Colbert was ook niet de belangrijkste auteur van de Code. Pas in 1682, een jaar voor zijn dood, gaf hij de opdracht voor de slavenwetten die pas in 1685 werden afgekondigd door zijn zoon, markies Jean-Baptiste Colbert de Seignelay.

Voor alles moeten we Colbert zien als de grondlegger van de moderne, gecentraliseerde staat, meent ook Solls collega Jean Christian Petitfils. Hij was hard, maar dat gold evenzeer voor zijn tijd: ook boeren en dwangarbeiders waren niet vrij. Aan het feodalisme kwam een einde met de revolutie van 1789, de slavernij werd afgeschaft in 1848. ‘Wie het verleden door een hedendaagse bril bekijkt’, schrijft Petitfils, ‘En wie de herinnering aan Colbert wil uitwissen, zal nooit iets begrijpen van de tijd waarin hij leefde.’

Lees ook:

Wanneer mag iets een beeldenstorm heten?

Dezer dagen worden tijdens antiracismedemonstraties beelden beklad, vernield en omvergetrokken. De media hebben het over een beeldenstorm, al is dat woord blijkbaar een tikje ongemakkelijk, getuige de aanhalingstekens die er soms omheen worden gezet: een heuse beeldenstorm anno 2020, en dan nog in het Westen, wie had dat zien aankomen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden