Jacques Chirac met zijn vrouw Bernadette in 1993.

In memoriam Jacques Chirac (1932-2019)

Jacques Chirac (1932-2019): een groot man die niet veel heeft gedaan

Jacques Chirac met zijn vrouw Bernadette in 1993. Beeld Reuters

Een luie koning werd Jacques Chirac genoemd toen hij in 2007 afscheid nam als president. Maar daarna groeide de waardering. De laatste jaren was zelfs sprake van een ware Chirac-mania.

Het ging al lange tijd niet goed met hem. In oktober 2013 zat hij aan de koffie op het terras van Café Sénéquier, het meest mondaine adres aan de haven van Saint-Tropez. Hij poseerde met een paar vrouwen, maar leek ze niet echt op te merken. Op de foto heeft hij - toen 80 jaar oud - de blik van oude mensen die eigenlijk al niet meer helemaal onder ons zijn. Donderdag overleed de oud-president van Frankrijk op 86-jarige leeftijd.

Als Chirac sterft, verdwijnt een deel van onszelf, voorspelde schrijver Frédéric Beigbeder in 2016 toen zijn dood na een ziekenhuisopname nabij leek. Zoals zoveel Fransen draagt Beigbeder Chirac in het hart. Wat maakt hem zo geliefd? Chirac heeft het land niet in een bepaalde richting geduwd, zoals zijn voorgangers Giscard d’Estaing en Mitterrand. Zij bedachten dat de toekomst van Frankrijk in Europa lag en legden de basis voor de euro.

Ook liet hij geen ingrijpende hervormingen na. Integendeel zelfs. Een poging in die richting nadat hij eindelijk was gekozen in 1995 - Chirac probeerde het eerder in 1981 en 1988 - mislukte jammerlijk. Het land werd lamgelegd door weken durende stakingen. Na die crisis luidde de enige repliek aan ministers die met te ambitieuze plannen kwamen: daar hebben de Fransen geen zin in.

Democratie komt niet per pantserwagen

Wel van groot belang was zijn verzet in 2003 tegen de Amerikaanse oorlog die Saddam Hussein ten val bracht. “Democratie komt niet per pantserwagen”, zo zei Chirac die als jonge man tankcommandant was in de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog. Ook voor het hoofddoekverbod dat zijn regering in het openbaar onderwijs in 2005 invoerde was moed nodig. Zeker ook opmerkelijk was zijn rede waarin hij de medeplichtigheid erkende van ‘de Franse staat’ aan de Jodenvervolging vanwege de collaboratie van het Vichy-bewind.

Alles bij elkaar is het ook niet heel erg veel voor iemand die twaalf jaar - van 1995 tot 2007 - aan het hoofd stond van de republiek. Chirac liet het land eigenlijk net zo achter als hij het had aangetroffen, zoals je ook vaak wordt verzocht in de wc van een café.

Ondeugend

Dat zijn overlijden toch hard aankomt, is omdat bepaalde politici intieme bekenden zijn. Of je wilt of niet, ze maken deel uit van je leven, ze houden je als het ware gezelschap. Dat geldt in het bijzonder voor Chirac die een bijzonder lange politiek levensduur had: in 1968 werd hij al staatssecretaris.

En Chirac was, met zijn vaderlijke, ietwat ondeugende blik en vaak wat trage, aarzelende dictie, sympathiek. Een levensgenieter ook: op de jaarlijkse landbouwbeurs sloeg hij steevast enthousiast koeien op de kont terwijl hij met zijn andere hand zich gretig tegoed deed aan het bier of de kaas en worst die hem van alle kanten werden aangeboden.

Een voorwaardelijke veroordeling tot twee jaar gevangenisstraf in 2011 in een affaire rond fictieve banen veranderde weinig aan zijn status. Zijn positieve imago werd verder gevoed door vele anekdotes met een hoog kwajongensgehalte. Zo droeg hij een revolver in zijn binnenzak tijdens geheime onderhandelingen over een oplossing van de crisis van mei 1968. Niet vanwege de communistische vakbondsman die aan de andere kant van de tafel zat, verklaarde hij decennia later over het voorval. “Maar het waren nu eenmaal roerige tijden.”

‘Meneer vijf minuten inclusief douche’

De vele verhalen over Chirac de vrouwenman doen het nog altijd goed. Hij gold als een bijna dwangmatige veroveraar. Maar dan wel een met erg weinig tijd: ’Monsieur cinq minutes douche comprise’, werd hij wel genoemd, ‘meneer vijf minuten inclusief douche’. Op het moment dat lady Diana in augustus 1997 verongelukte in Parijs, had Chirac meer tijd uitgetrokken voor zijn escapades. Chirac sliep die nacht niet in het Elysée, maar bij de Italiaanse actrice Claudia Cardinale. Zijn medewerkers waren uren vergeefs op zoek naar de president.

Chirac was van alle republikeinse monarchen van het moderne Frankrijk, de Vijfde republiek (1958-heden), het gewoonst, ook al was hij net zo goed een product van de elite. Zijn vader maakte carrière bij een bank in Parijs, waardoor Chirac de eerste in de familie was die niet werd geboren in de Corrèze, een streek in het lege midden van het land.

Hij onderhield zorgvuldig de band met het gebied waar zijn grootvaders onderwijzer waren. Zijn beste vriend, de politicus Jean-Louis Debré, hoorde hem in het Elysée eens bellen met mensen om te vragen of het wel goed ging. Debré wist niet wat hij hoorde toen hij Chirac, die op dat moment in grote problemen was gekomen door beschuldigingen over nepotisme, iemand een baantje voor zijn dochter hoorde beloven.

Jacques Chirac in 2001. Beeld Reuters

Met die politique à l’ancienne, de ouderwetse politiek, rekent Frankrijk de laatste jaren af. Maar iedereen voelt dat de huidige lichting bestuurders iets missen wat Chirac in ruime mate voorhanden had. Volgens sommigen waren er met Chirac nooit gele hesjes geweest. Daarvoor was hij te goed op de hoogte van wat gewone mensen bezighield, de band tussen elite en volk was nog redelijk intact.

Authentiek

Het geheim van Chirac was zijn authenticiteit. “Hij hield van de Fransen zonder bijgedachten”, zegt zijn biograaf Franz-Olivier Giesbert die hem decennia van zeer nabij meemaakte en in 2014 een boek van ruim 800 pagina’s over hem publiceerde. “Zijn belangstelling voor mensen was echt. Rangen en standen interesseerden hem totaal niet. Bij hem was veel een spel, maar dat niet. Je zag hem bijvoorbeeld bij een bezoek in de provincie liever nog even met een verpleegster praten dan met een notabele.”

In de Corrèze werd hij helemaal op handen gedragen. “De communisten, de socialisten, allemaal stemden ze op hem bij lokale verkiezingen.” De huidige Chirac-nostalgie betreft niet zijn daden, denkt ook Giesbert. “Hij was geen groot president. Maar hij schreef inderdaad nog brieven aan gewone mensen, daar stak hij veel tijd in. Daarbij: het was een mooie man en Fransen waren er op een bepaalde manier trots op hem, dat hij hun president was.”

Alle affaires, het gerotzooi met bonnetjes, de banen en de gesubsidieerde huurappartementen voor politieke vrienden, het kan bijna niemand iets schelen, verzekert zijn biograaf. Dat Chirac met zijn vrouw Bernadette in zijn tijd als burgemeester van Parijs (1977-1995) voor voor miljoenen francs aan groenten, fruit en tabak had geconsumeerd, lijkt al helemaal vergeten. Al die waar zou zijn gekocht met contant geld bij dezelfde kruidenier op de Place de la Bastille. Journalisten rekenden voor dat Chirac dagelijks honderd kilo appels moest hebben gegeten. “Voor Chirac hoorde dit er allemaal erbij, hij was altijd in beweging, hij keek nooit achterom. Zo hoorde het, vond hij. Je moet mensen direct aan je binden, ze belonen.”

Jacques Chirac in 1984, destijds was hij burgemeester van Parijs. Beeld Hollandse Hoogte / Roger Viollet Agence Photographique

Ideologisch opportunisme

Dat hij als president weinig presteerde, noemt Giesbert verbazingwekkend. “Er zat zoveel energie in die man, het was een wervelstorm. En vanaf het moment dat hij uiteindelijk de top bereikte in 1995 was het afgelopen. De verovering, het verleiden: dat was kennelijk uiteindelijk ook allemaal veel spannender en belangrijker voor hem dan de uitoefening van de macht.”

Zijn politieke carrière kenmerkte zich ook door een waarschijnlijk nooit eerder vertoond ideologisch opportunisme. “Hij was altijd alles tegelijk: socialist en liberaal, voor en tegen een Frans Algerije, voor en tegen Europa. De coherentie is ver te zoeken, het was een veelvraat, een romanesk personage. Een groot man die niet veel heeft gedaan, zo zou je hem kunnen noemen. Hoewel hij sterk was in de uitoefening van de symbolische kant van de functie.”

In een eerder boek liet Giesbert, die altijd toegang had tot Chirac, vrijwel niets heel van zijn presidentschap. “Dat vond hij niet leuk. Maar hij kon zichzelf relativeren, dat was een van zijn kwaliteiten. Het was heel moeilijk om niet van hem te houden.”

Lees ook:

Nederland is altijd op zijn hoede voor de Fransen

De meningsverschillen over KLM en pulsvisserij zijn slechts de meest recente incidenten in een moeizame relatie tussen Frankrijk en Nederland. In Den Haag leeft steevast het beeld dat de gewiekste Fransen Nederland een poot uitdraaien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden