De Franse president Emmanuel Macron (rechts) met de president van Finland Sauli Niinisto zwaaien naar journalisten voor hun gesprek op het Elysée in Parijs, afgelopen maandag.

Finland

Is Navo-lidmaatschap wel een goed idee voor Finland?

De Franse president Emmanuel Macron (rechts) met de president van Finland Sauli Niinisto zwaaien naar journalisten voor hun gesprek op het Elysée in Parijs, afgelopen maandag.Beeld AP

Ruim 60 procent van de Finnen ziet Navo-lidmaatschap wel zitten. Toch is het de vraag of toetreding de militaire dreiging wegneemt. De belangrijkste reden voor Finland om lid te worden van de alliantie is weliswaar Rusland. Maar de voornaamste reden om dat niet te doen is, net zo goed, Rusland.

Anne Grietje Franssen

De laan waar het omheinde fort van de Russische ambassade staat is omgedoopt tot Zelenskyinkatu, Zelenskistraat. Het hele blok van ambassadeurswoningen en het pompeuze consulaat in Helsinki zijn afgezet met een dranghek dat behangen is met Oekraïense vlaggen en strijdvaardige leuzen. ‘Vladimir Putin, go fuck yourself’ is er een. ‘Peace, Putin to jail, Slava Ukraini!’ is de volgende. Op een wit-omlijst, zwart bord met een groot kruis staat het getal 10.200. Dagelijks melden activisten hier hoeveel slachtoffers de invasie in Oekraïne heeft gekost.

De locatie is veelzeggender dan die lijkt: deze plek herinnert de Finse bevolking aan de Winteroorlog, de eerste van hun twee gewapende conflicten gedurende de Tweede Wereldoorlog met wat destijds de Sovjet-Unie was. De Russische ambassade in Helsinki werd tijdens het conflict vernietigd en het statige pand dat hier vandaag staat verrees als onderdeel van de herstelbetalingen van Finland aan diens oosterburen.

Herinneringen aan de Winteroorlog dringen zich dezer dagen vaker op. De parallellen met het bloedige conflict dat zich op dit moment in Oekraïne ontvouwt en de reactie, of het gebrek daaraan, van de westerse wereld zijn voor veel Finnen onmiskenbaar.

Een tram passeert het bordje ‘Zelenskyinkatu”(Zelenskistraat) voor de Russische ambassade in de Finse hoofdstad Helsinki.  Beeld AFP
Een tram passeert het bordje ‘Zelenskyinkatu”(Zelenskistraat) voor de Russische ambassade in de Finse hoofdstad Helsinki.Beeld AFP

Militaire steun aan Finland bleef uit

In de herfst van 1939 eiste de Sovjet-Unie wijzigingen aan de gemeenschappelijke grens. Onderhandelingen leverden niks op en op de laatste dag van november viel de grootmacht Finland binnen. De rest van de wereld volgde de heroïsche strijd van een kleine natie tegen een offensieve mogendheid op de voet. De Volkenbond veroordeelde de Sovjet-Unie, het Westen organiseerde collectes om de Finnen financieel bij te staan. Maar de militaire steun waar de regering om gevraagd had bleef uit. Uiteindelijk wist Finland zijn soevereiniteit te waarborgen, maar niet zonder toe te moeten geven aan de vorderingen van het Kremlin.

Het trauma van die Winteroorlog heeft vanaf de jaren ’40 een stempel gedrukt op het Finse buitenlandbeleid, dat er hoofdzakelijk op gericht was de oosterburen te vriend te houden. Dat goede nabuurschap is nu, ruim tachtig jaar na afloop van de Winteroorlog, ten einde.

“De Fins-Russische betrekkingen zijn van de ene op de andere dag volledig op zijn kop gezet”, zegt Jussi Lassila, Rusland-expert aan het Finse instituut van internationale zaken FIIA. Daarmee moet het hele politieke landschap zich heroriënteren. Vooral de vraag of Finland al dan niet zijn toevlucht moet zoeken bij de Navo – een kwestie die lang op een laag pitje stond – is het hoofdonderwerp geworden van zowel het publieke als het parlementaire debat.

Voor het eerst is een meerderheid van de bevolking voor lidmaatschap van de Navo

Premier Sanna Marin verkondigde pas geleden nog dat Navo-lidmaatschap tijdens haar ambtstermijn vrijwel uitgesloten is. Van die stelligheid komt ze nu terug. Een recente peiling onder de bevolking wees uit dat inmiddels 62 procent van de Finnen zou stemmen voor toetreding. Het is de eerste keer in de Finse geschiedenis, zegt hoogleraar politieke geschiedenis aan de Universiteit van Helsinki Kimmo Rentola, dat een meerderheid zich wil aansluiten bij de alliantie. “Tijdens de hele Koude Oorlog was er amper animo voor de Navo. De meeste Finnen wilden niet geloven dat Rusland een grootschalige oorlog zou beginnen. Nu zijn de meningen vliegensvlug gekanteld.”

De initiator van de politiek van ‘vriendschap en samenwerking’ die de Fins-Russische verhoudingen sinds halverwege de twintigste eeuw heeft gekenmerkt was president Urho Kekkonen. Hij werd het gezicht achter het oostelijke buitenlandbeleid. “De Koude Oorlog was een continue balanceer-act”, aldus Lassila van het FIIA. “De staatswijsheid dicteerde: probeer westerse banden aan te halen zonder het oosten te affronteren.” Dat betekende ook dat Finland tot het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in de jaren ‘90 zich niet aansloot bij de Europese Unie.

Kekkonen, meent hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Helsinki Heikki Patomaki, bezigde realpolitik. Het buitenlandse veiligheidsbeleid, zegt hij, was altijd de dominante politieke kwestie en was grotendeels gestoeld op hoe de Finnen zich moesten verhouden tot de Russen.

De Finse president Urho Kekkonen (links) en premier Alexei Kosygin van de Sovjet-Unie stellen de Finse Loviisa Kerncentrale in werking in maart 1977. Finland heeft lang een politiek van neutraliteit gevolgd om spanningen met het buurland te voorkomen.
  Beeld AFP
De Finse president Urho Kekkonen (links) en premier Alexei Kosygin van de Sovjet-Unie stellen de Finse Loviisa Kerncentrale in werking in maart 1977. Finland heeft lang een politiek van neutraliteit gevolgd om spanningen met het buurland te voorkomen.Beeld AFP

Critici bestempelden het beleid als ‘Finlandisering’

Onder de oppervlakte speelde altijd het trauma van de oorlog en de angst alsnog de Finse soevereiniteit over te moeten dragen aan de Sovjet-Unie. De oosterse politiek tijdens de Koude Oorlog was een succesverhaal in de zin dat Finland onafhankelijk bleef en zijn eigen economische en politieke systeem behield, maar de poging om de Russen niet te provoceren mondde uit in vleierij. Bij alle belangrijke buitenlandse beleidsvorming probeerde Finland te anticiperen op de reactie van hun buren, in oost en west.

Critici van deze bereidwillige opstelling tegenover het oosten bestempelden het beleid als ‘Finlandisering’: de aanpassing van een klein land aan de wil van een grote mogendheid, vooral om spanningen te voorkomen. We hebben geleerd pragmatische banden met Rusland te onderhouden, meent Lassila. “Waarschijnlijk is de grens met Finland de meest vreedzame die Rusland heeft.”

Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie heeft Finland steeds meer toenadering gezocht tot Europa en de Verenigde Staten. Lassila: “Tot die tijd konden we spreken van neutraliteit, maar sindsdien zijn we zonder twijfel gelieerd aan het westen”. Finland sloot zich aan bij de EU en werd samen met Zweden een ‘partner’ van de Noord-Atlantische alliantie. Gevoelsmatig, zegt Patomäki, is Rusland voor ons een afgelegen oord. “In cultureel opzicht ligt Amerika veel dichterbij.”

Navo-lidmaatschap bleef een taboe

Toch bleef daadwerkelijk Navo-lidmaatschap taboe. De neutraliteitstraditie — van een niet-geallieerde bufferzone tussen oost en west — had zich diep genesteld in het Finse nationaal bewustzijn. Al is het onderscheid volgens Lassila voornamelijk symbolisch: “Als samenwerkingspartners zijn we nauw met elkaar verbonden. Het grote verschil is dat we in onze huidige positie geen aanspraak maken op artikel vijf: een aanval op een is een aanval op allen. De afwezigheid van die garantie behelst een risico, en dat risico is nu gematerialiseerd.”

Met de recente levering van offensieve wapens aan Oekraïne is een streep gehaald door de inofficiële beleidslijn van militaire ongebondenheid en goed nabuurschap ten opzichte van de Russen. De tactiek van ‘geen slapende honden wakker maken’ is van tafel geveegd. Het Finse veiligheidsbeleid moet op de schop.

Volgens de huidige president Sauli Niinistö, die door de jaren heen op redelijk goede voet met president Poetin stond, heeft Finland twee opties om diens positie te verzekeren: Navo-lidmaatschap of een nauwere (militaire) samenwerking met de Verenigde Staten en Zweden. Hoe dan ook, zei Niinistö, is een verandering van de hedendaagse situatie cruciaal.

Zweedse en Finse tanks bij de Navo-oefening 'Cold Response 2022' eind maart in Noorwegen, waarbij 30.000 militairen meedoen van Navo-landen plus niet-Navo-leden Finland en Zweden.  Beeld Reuters
Zweedse en Finse tanks bij de Navo-oefening 'Cold Response 2022' eind maart in Noorwegen, waarbij 30.000 militairen meedoen van Navo-landen plus niet-Navo-leden Finland en Zweden.Beeld Reuters

‘Zelfs als Rusland verzwakt, is het sterk genoeg voor ons’

Het land is koortsig op zoek naar de oplossing die de minste risico’s met zich meebrengt. De president, de premier en de minister van buitenlandse zaken hadden de afgelopen weken een aaneenrijging van bijeenkomsten met hun internationale collega’s om de Finse veiligheidssituatie door te nemen.

De banden met zowel Zweden als de VS zijn al aangehaald en Finland nam deel aan de Joint Expeditionary Force Summit in het Verenigd Koninkrijk en de Navo-oefening Cold Response 2022 in buurland Noorwegen. De gezamenlijke militaire oefeningen dienen als afschrikmiddel en als geheugensteuntje aan de internationale gemeenschap van een ‘gemeenschappelijke verantwoordelijkheid’ voor vrede.

“Onze vroegere president zei altijd dat we militair paraat moeten staan”, vertelt Rentola. “Want zelfs als Rusland verzwakt, is het nog sterk genoeg voor ons.”

Het blijft een evenwichtsoefening

De Navo-kwestie is een precaire; de voornaamste reden voor Finland om lid te worden van de alliantie is Rusland. De voornaamste reden om dat niet te doen is, net zo goed, Rusland. De enige reële dreiging voor de Finse veiligheidssituatie komt van het Kremlin en het is het Kremlin dat verklaard heeft die veiligheidssituatie te ondermijnen als het land flirt met Navo-lidmaatschap.

In de Financial Times zei president Niinistö dat hij het ‘goed begreep dat het lijkt alsof onze zorgen voorbij zijn als we lid zouden worden van de Navo’, maar dat alle verschillende alternatieven risico’s inhouden die het land moet onderkennen.

Het blijft een evenwichtsoefening; enerzijds kan een behoud van de status quo worden geïnterpreteerd als een Finse instemming met de voorwaarden die door Rusland zijn opgelegd. Beweegt Finland echter richting de Navo, dan kan dat door Rusland worden opgevat als provocatie.

De grens tussen Finland en Rusland in Nuijamaa, het zuidoosten van Finland. Finland en Rusland delen een ruim 1300 kilometer lange grens met elkaar. Beeld AFP
De grens tussen Finland en Rusland in Nuijamaa, het zuidoosten van Finland. Finland en Rusland delen een ruim 1300 kilometer lange grens met elkaar.Beeld AFP

De Navo beslist op basis van consensus

“De plotselinge voorstanders van de Navo denken dat lidmaatschap een Russische aanval op Finland af zal wenden”, meent politicoloog Patomäki. “In hun ogen is de alliantie een soort grote vader met grote geweren die ons komt beschermen.” Zelf vindt hij dat een ‘vrij primitief argument’.

Historisch en procedureel gezien ligt het allemaal een stuk gecompliceerder. Het aanmeldingsproces neemt volgens Patomäki zeker een jaar of twee in beslag en de Navo beslist op basis van consensus. “Het is heel goed denkbaar dat er een land opstaat dat zegt: wij willen Finland en diens 1340-kilometer-lange grens met Rusland er niet bij hebben.”

Als Navo-lid aan de Russische grens bestaat vervolgens de kans dat er op Fins grondgebied langeafstandsraketten en kernwapens worden geplaatst, zegt de politicoloog, vervaarlijk dicht bij het strategische centrum van Rusland. “Het is een reëel risico dat de oosterburen in zo’n situatie reageren. Een raket kan aan beide zijden binnen enkele minuten landen.”

‘We riskeren een atoomoorlog’

Het Russische perspectief is helder: Fins Navo-lidmaatschap betekent een militaire installatie van de alliantie direct aan diens westflank en een uitbreiding van het aantal naties onder Amerikaans bevel. Patomäki: “Met die zet riskeren we een atoomoorlog. Het kleinste risico op die uitkomst is al te groot. Ook onder kalmere omstandigheden was ik een opponent van Navo-toetreding geweest.”

Het gevaar van escalatie is niet ondenkbaar, zegt Patomäki, en elke bijdrage aan die escalatie is er een te veel. “We hebben het imperatief te de-escaleren. De herinnering aan de Winteroorlog en het sentiment dat daarmee gepaard gaat is begrijpelijk, maar het is ook te simplistisch. Ik hoop vurig dat onze politici zich een wijdere blik aanmeten. Nu handelen vanuit een vijandsbeeld kan resulteren in een zichzelf vervullende voorspelling.”

Lees ook:
Het Westen balt een vuist tegen Rusland, maar binnenskamers rommelt het

Een reeks toppen in Brussel staat in het teken van eensgezindheid. Maar de Amerikaanse president Joe Biden zal ook stuiten op de verschillen in Europa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden