null Beeld Mart Veldhuis
Beeld Mart Veldhuis

ReconstructieMarkus Braun

Is de Steve Jobs van Duitsland een naïeve idioot of toch een gangster?

Markus Braun werd jarenlang toegejuicht als techgenie en als de Steve Jobs van Duitsland – tot zijn miljardenbedrijf Wirecard een spiegelpaleis bleek, en hijzelf van zijn voetstuk viel. Donderdag begint in München het proces tegen de 53-jarige Braun en twee andere leidinggevenden.

Kim Deen

Als medewerkers aan het eind van hun werkdag op weg naar de parkeerplaats achteromkeken naar de vierde verdieping van het kantoor van Wirecard, konden ze steevast het licht op de managementafdeling nog zien branden. Daar maakte directeur Markus Braun, meestal gekleed in een zwarte coltrui à la Steve Jobs, lange werkdagen. Zeven dagen per week.

Oostenrijker Braun richtte vlak voor de eeuwwisseling de betalingsverwerker Wirecard op, dat in de loop der jaren uitgroeide tot een van Duitslands meest geliefde bedrijven. Een vernieuwend fintechbedrijf was precies wat het land, dat leunt op logge, traditionele concerns, nodig had. Het bedrijf groeide zo hard dat het in 2018 zelfs de Dax, de index van de veertig grootste Duitse beursgenoteerde bedrijven, bereikte.

Het Europese antwoord op Steve Jobs

Het succes van Wirecard maakte van Braun een ster. Duitse media noemden hem een visionair en ‘het Europese antwoord op Jeff Bezos of Steve Jobs’. Hij was anders dan andere Dax-leidinggevenden: geen van hen stond zo lang aan het roer van hetzelfde bedrijf, geen van hen was rijker dan Markus Braun. Alleen al zijn aandelen in het bedrijf waren op het hoogtepunt 1,7 miljard euro waard.

Maar van die rijkdom is nauwelijks meer iets over sinds het bedrijf op 18 juni 2020 als een kaartenhuis instortte. Een bedrag van 1,9 miljard euro dat volgens Wirecard bij twee banken in de Filippijnen zou zijn ondergebracht, was verzonnen. Daarop kelderden de aandelen en verloren tienduizenden aandeelhouders gigantische investeringen. Wirecard werd het eerste geflopte bedrijf van de Dax. Directeur Markus Braun werd kort daarna gearresteerd.

Tweeënhalf jaar na het spectaculaire faillissement begint donderdag in München het proces tegen de nu 53-jarige Braun en twee andere leidinggevenden van Wirecard. Vanwege het omvangrijke en gecompliceerde bewijsmateriaal zijn tot het eind van 2023 al honderd hoorzittingen gepland. Het is de grootste fraudezaak in de Duitse naoorlogse geschiedenis. Braun en zijn collega’s worden ervan verdacht de balansen van Wirecard te hebben vervalst en kredietverlenende banken te hebben opgelicht voor 3,1 miljard euro.

Baas van een stel gangsters

Kroongetuige in de zaak is Oliver Bellenhaus, de voormalige directeur van de Wirecard-tak in Dubai. Ook hij staat donderdag terecht. Bellenhaus heeft er vanaf het begin voor gekozen mee te werken aan het onderzoek en daardoor is de rechtszaak grotendeels gebaseerd op zijn getuigenis. Volgens de openbare aanklager schetst zijn getuigenis een beeld van directeur Markus Braun als ‘baas van een stel gangsters’.

Toch houdt Braun sinds zijn arrestatie vol dat hij onschuldig is. Hij zou juist het slachtoffer zijn geworden van criminelen die zijn bedrijf hebben bestolen. Binnen zijn bedrijf zouden een paar leidinggevenden achter zijn rug om ‘een schaduwstructuur’ hebben opgezet, zodat ze zonder dat hij het merkte miljarden konden verduisteren. Doordat dit zo moeilijk voor te stellen is vatten sommige Duitse media inmiddels de rechtszaak samen als: ‘Markus Braun: idioot, of gangster?’

Markus Braun houdt sinds zijn arrestatie vol dat hij onschuldig is.  Beeld AFP
Markus Braun houdt sinds zijn arrestatie vol dat hij onschuldig is.Beeld AFP

Een Russische spion?

Helemaal ongeloofwaardig is zijn geclaimde onschuld niet. Want een andere bestuurder, de 42-jarige Jan Marsalek, heeft een zeer schimmig imago. Wirecard-medewerkers vertelden onderzoekers dat hij een charmant, populair figuur was binnen het bedrijf. Maar niemand wist echt iets over zijn privéleven. Later bleek dat Marsalek goede contacten had bij buitenlandse inlichtingendiensten, en experts vermoeden zelfs dat hij voor Rusland werkte.

Door die goede contacten bij inlichtingendiensten is het Marsalek waarschijnlijk gelukt om Duitsland te ontvluchten na het ineenstorten van Wirecard. Hij zette een vlucht naar de Filippijnen in scène, terwijl hij in werkelijkheid over de grens in Oostenrijk een privévliegtuig naar Wit-Rusland nam. Duitsland vermoedt dat hij nu in Moskou zit ondergedoken.

Dat Braun niet net als Marsalek naar het buitenland is gevlucht, zorgt wellicht voor enige geloofwaardigheid in de rechtbank: hij is de onschuldige directeur die is opgelicht door een voortvluchtige crimineel. Daarbij lijkt het ook veelzeggend dat Marsalek nauwelijks aandelen in het bedrijf had, maar zijn fortuin elders had geïnvesteerd. Daarentegen zat bijna alle rijkdom van Markus Braun in de inmiddels waardeloze aandelen van Wirecard.

Vanaf het begin was er schimmigheid

Toch is Wirecard, anders dan het beeld dat Braun graag naar buiten brengt, vanaf het begin verwikkeld geweest in schimmige praktijken. In 1999 richt Braun in het Duitse Beieren het bedrijf op, dat net als Paypal betalingen moet verwerken voor de klanten van online-bedrijven. In tegenstelling tot Paypal zijn de klanten van Wirecard nauwelijks reguliere bedrijven, maar platformen voor porno en gokwebsites. Dat maakt het dan nog onbekende Wirecard relatief succesvol, maar geeft het bedrijf ook een louche uitstraling.

Het bedrijf krijgt een grote klap te verduren als Amerika in 2006 wetgeving invoert die ervoor zorgt dat Amerikaanse burgers geen betalingen meer kunnen doen als ze online-poker willen spelen. Een enorme inkomstenbron van Wirecard gaat daardoor verloren, want Amerika kent de grootste online-gokmarkt. Opmerkelijk genoeg blijft de winst van het bedrijf alleen maar stijgen. Dat wordt niet opgemerkt door de Duitse autoriteiten, maar bij sommige investeerders gaan dan de alarmbellen af.

In 2014 geeft een Australische beheerder van hedgefondsen een verslaggever van de Financial Times (FT) de tip om onderzoek te doen naar Wirecard. “Ben je geïnteresseerd in Duitse gangsters?”, zei hij tegen FT-journalist Dan McCrum. In eerste instantie schrijft McCrum over witwaspraktijken waar het bedrijf bij betrokken zou zijn. Maar al snel vindt de journalist meer onregelmatigheden. Zo blijkt het Wirecard-bedrijf dat een grote portie van de internationale betalingen regelt in feite slechts een postadres in een afgelegen dorpje in Engeland te zijn.

Duitse autoriteiten houden het bedrijf de hand boven het hoofd

De artikelen van FT raken Wirecard nauwelijks. Directeur Markus Braun noemt de onregelmatigheden ‘misverstanden’ en ziet de aantijgingen als een haatcampagne tegen zijn bedrijf. Volgens Braun is een groep investeerders eropuit om zijn bedrijf te gronde te richten. Ook de Duitse autoriteiten geloven heilig in de onschuld van het bedrijf. In Beieren wordt zelfs een onderzoek naar journalist McCrum ingesteld, omdat hij verdacht wordt van marktmanipulatie.

Ondertussen lukt het Wirecard om een respectabele reputatie op te bouwen. Het technologiebedrijf wordt gezien als ‘de Duitse belofte’. Duitse bedrijven zijn niet innovatief genoeg en Wirecard lijkt een concern dat zich kan meten met bedrijven uit Silicon Valley. Het zorgt ervoor dat de prijs van de aandelen stijgt. In 2018 stoot Wirecard de Duitse Commerzbank uit de Dax en neemt zijn plaats in. Het is de ultieme stempel van goedkeuring dat het bedrijf nodig heeft. Wirecard is dan 23 miljard waard, meer dan Deutsche Bank.

Toch begint het bedrijf in de problemen te komen als een klokkenluider de FT op het spoor brengt van de praktijken van Wirecard in Azië. Edo Kurniawan, hoofd van internationale rapportage van het bedrijf, leerde collega’s hoe ze cijfers moesten manipuleren om financiële toezichthouders om de tuin te leiden. Als de klokkenluider dit ontdekt stelt hij een intern onderzoek in en presenteert zijn bevindingen aan de directie in München. Jan Marsalek belooft het over te zullen nemen. Maar er verandert niets en al snel wordt de klokkenluider uit het bedrijf gezet.

Een illusie waarin geld rond wordt gepompt

De FT kraakt het geheim als de journalisten ontdekken dat drie verschillende partnerbedrijven in Azië, waar de helft van Wirecard’s omzet vandaan komt, in feite niet bestaan. Het werkt als volgt: Wirecard stuurt geld naar een van zijn dochterondernemingen. Dat geld wordt tijdelijk naar een externe ‘klant’ gestuurd en komt daarna terug bij een kantoor van Wirecard, waar het voor lokale toezichthouders lijkt op legitieme bedrijfsinkomsten. Zo lijkt het voor investeerders alsof Wirecard winst maakt, terwijl er in feite enkel geld rond wordt gepompt. Het bedrijf blijkt een soort piramidespel, drijvend op een voortdurende stroom van nieuwe investeringen. Een illusie, niet alleen voor financiers, maar ook voor duizenden werknemers die jarenlang bij het bedrijf werkten.

In de herfst van 2019 publiceert FT het omvangrijke onderzoek. Nog altijd stort Wirecard niet in, maar het wordt steeds moeilijker om de beschuldigingen te negeren. Ook andere media schrijven over Wirecard en directeur Markus Braun wordt steeds vaker aan een vragenvuur onderworpen. Onder druk van investeerders laat het bedrijf uiteindelijk een accountantsbureau een extern onderzoek uitvoeren.

In een laatste poging zijn bedrijf te redden komt directeur Braun met een spectaculair noodplan: Wirecard wil Deutsche Bank kopen, de grootste bank van Duitsland. Braun presenteert het als een innovatief plan om een traditionele oude bank te koppelen aan een succesvol technologiebedrijf. Maar volgens journalisten is de zet een manier om de fraude van Wirecard te verstoppen in de veel grotere bedrijfsactiviteiten van Deutsche Bank. De 1,9 miljard euro die nodig is om Deutsche Bank te kopen staat volgens Wirecard op twee banken in de Filippijnen. Op 18 juni 2020 blijkt dat de banken geen enkele relatie met Wirecard hebben en stort het kaartenhuis in.

Een blamage voor Duitsland

De val van Wirecard is een blamage voor Duitsland. De regering steunde het bedrijf en promootte het actief tijdens handelsreizen. In 2019 bijvoorbeeld, toen de FT al verschillende artikelen over de fraudepraktijken had geschreven. Oud-bondskanselier Angela Merkel zette zich in voor Wirecard tijdens haar handelsreis in China.

Ondertussen vroegen Duitsers zich af waarom de financiële toezichthouders de beschuldigingen aan het adres van Wirecard niet serieus namen. Een parlementaire commissie werd aangesteld om dat te onderzoeken. De huidige bondskanselier Olaf Scholz staat daarbij in de belangstelling, omdat hij als voormalige minister van financiën verantwoordelijk was voor toezichthouder BaFin. De BaFin zou niet alleen Wirecard onvoldoende hebben gecontroleerd, maar het bedrijf zelfs in bescherming hebben genomen. Zo voerde de toezichthouders maatregelen in die het bedrijf beschermden tegen investeerders die van dalende aandelen bij Wirecard zouden profiteren.

Sinds 2020 is uitgebreid onderzoek gedaan naar het functioneren van Wirecard. Toch moet de rechtszaak die donderdag begint een oordeel vellen over de rol die Markus Braun precies in het wespennest speelde. Was hij een echte crimineel? Kwam hij onder druk te staan van de duistere wereld van Jan Marsalek? Of was hij geheel onwetend?

Braun was een controlfreak

Dat laatste lijkt steeds onwaarschijnlijker. Verschillende Duitse onderzoeksjournalisten schetsen een beeld van Braun als een ‘controlfreak’, die juist wilde weten wat er precies in zijn bedrijf speelde. Een getuige die door de openbare aanklager werd gehoord zei dat Braun het bij wijze van spreken al wilde weten als iemand een pen liet vallen. Als hij met dezelfde instelling in de boekhouding had gegraven zouden de onregelmatigheden hem ongetwijfeld op moeten zijn gevallen.

Curator Michael Jaffé bevestigt dat beeld. Na het faillissement liet hij de transacties van Wirecard uitgebreid onderzoeken. Jaffé kwam tot de conclusie dat er geen indicaties zijn dat de dochterbedrijven van Wirecard ooit bestonden. Zijn rapport zou het verhaal van directeur Braun op cruciale punten tegenspreken.

Het proces tegen Markus Braun zou tot in 2024 kunnen lopen. Op ernstige fraudezaken staat in Duitsland een maximale gevangenisstraf van tien jaar. Het openbaar ministerie doet naar dertig andere mensen in de omgeving van Wirecard onderzoek. “Aan het eind van het proces zal duidelijk blijken dat dit geen interne bankoverval door een paar mensen was”, aldus de advocaat van verdachte Bellenhaus. “Het was een omvangrijk boekhoudschandaal, dat zich op het hoogste bestuursniveau heeft afgespeeld.”

Lees ook:
Parlementaire commissie boekhoudfraude verhoort Merkel

De Duitse bondskanselier Angela Merkel wordt vrijdag verhoord door de parlementaire commissie die in Duitsland onderzoek doet naar het schandaal rond het failliete fintechbedrijf Wirecard. Doel is om uit te vinden wat de Duitse regering wist en wanneer.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden