Amerikaanse verkiezingenStemprocedure

Internationale waarnemers Amerikaanse verkiezingen zijn er vooral voor de sier

Een werknemer test een machine die bij de verkiezingen schriftelijk stemmen moet tellen. Beeld AP

Internationale verkiezingswaarnemers arriveren deze week in de VS. Ze treffen een opmerkelijke situatie aan: niet de oppositie, maar de zittende president roept nu al dat er gefraudeerd zal worden.

Eigenlijk zou er dit jaar een recordaantal van 500 internationale waarnemers uitrukken om de Amerikaanse verkiezingen in de gaten te houden. De VS gaan immers de ‘meest uitdagende verkiezingen in decennia’ tegemoet, concludeerde de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (Ovse), de internationale specialist in zulke waarnemingsmissies, al in juni in een rapport. Onder andere door de coronacrisis, die een groot aantal aanpassingen aan de gebruikelijke stemprocedures nodig maakt.

Diezelfde crisis maakte zo'n uitgebreide missie uiteindelijk onmogelijk. Het lukte de ovse eenvoudigweg niet om de honderden gekwalificeerde mensen te vinden die midden in de pandemie naar de VS af konden reizen. En dus arriveert de organisatie deze week met een sterk afgeslankt team van enkele tientallen waarnemers. Ze zullen zich beperken tot ‘lange-termijn waarneming’, vertelt Ovse-medewerker Katya Andrusz, die dit weekend zelf ook afreist.

Het observeren op verkiezingsdag zelf schiet er daarmee bij in. Maar Andrusz verwacht alsnog een belangrijke bijdrage te kunnen leveren. Want het zwaartepunt van de waarnemingstaken lijkt deze keer niet zozeer op verkiezingsdag zelf te liggen, maar vooral in de aanloop naar en de nasleep van 3 november. 

Nog altijd spelen er op veel plekken - de verkiezingen worden in Amerika door de afzonderlijke staten georganiseerd - rechtszaken en felle politieke discussies over de precieze spelregels: wie mag er geregistreerd worden als kiezer, en wanneer moeten de poststemmen precies geteld worden? Door die grote hoeveelheid poststemmen zou het nog tot lang na 3 november kunnen duren voor er een uitslag ligt, en het ligt voor de hand dat er in die periode verhitte discussies losbarsten over de geldigheid van de uitslagen.

President Trump lijkt daar al op voor te sorteren. Hij herhaalt al maanden bijna dagelijks dat het stemmen per post een truc is van de Democraten om de verkiezingen te stelen. Hij weigerde zelfs bij herhaling te bevestigen dat hij zal meewerken aan een vreedzame overdracht van de macht, tot afschuw van een groot deel van de Amerikaanse politieke klasse. 

Geconfronteerd met zulke discussies, benadrukt Andrusz dat haar organisatie politiek neutraal is. “Wij zijn absoluut niet bezig met wie wint, wij zijn alleen bezig met hoe dat gebeurt.”

Maar een beetje gek is het natuurlijk wel. Veel waarnemingsmissies vinden plaats in landen waar de oppositie bang is dat de regering valsspeelt. In de VS is het precies andersom, en schreeuwt de zittende president bij voorbaat moord en brand, al bevestigen de meeste onderzoekers dat er geen reden is om aan de eerlijkheid van de verkiezingen te twijfelen. Kan een internationale waarnemingsmissie dan wel geruststelling bieden aan sceptische Republikeinen? Vaststellen dat er fraude is gepleegd is één ding, vaststellen dat er géén fraude is gepleegd lijkt per definitie een stuk lastiger. 

Volgens hoogleraar politicologie Judith Kelley van Duke University, die veel vergelijkend onderzoek uitvoerde naar internationale waarnemingsmissies, is dat niet per se het probleem. “Je kunt een verkiezingsproces best in algemene zin observeren en het vertrouwen uitspreken dat er niet gefraudeerd is.” Daar hebben waarnemers allerlei technieken en statistische methodes voor. 

Het probleem is volgens Kelley eerder dat internationale waarnemers in de VS geen gewicht in de schaal leggen. “Dat is de ironie. Dit soort waarnemingsmissies begonnen eind jaren tachtig, begin jaren negentig, en werden toen vooral door de VS aangeprezen. Dat Amerika zelf ook waarnemers toelaat, is ook een beetje voor de show, om aan de wereld te laten zien: kijk, zo hoort het als je een goede democratie bent. Maar we kennen geen traditie van er zelf naar luisteren.”

Sterker nog, in sommige Amerikaanse staten zijn internationale waarnemers zelfs bij wet verboden. Er zijn wel een paar Amerikaanse organisaties die toezicht houden op de stembusgang, maar volgens Kelley zijn die ook te klein om met veel autoriteit te spreken. De Amerikaanse verkiezingen worden dus straks vooral in de gaten gehouden door legers van vrijwilligers en advocaten van de Democraten en Republikeinen. “Maar die zijn er allemaal niet op uit om te controleren of de verkiezingen eerlijk verlopen. Ze zijn erop uit om te zorgen dat hun partij niet benadeeld wordt.”

Dat belooft veel rechtszaken en verhitte discussies op te leveren. “Daar is president Trump dus al in geslaagd”, zegt Kelley. “In zijn strategie om ons allemaal vraagtekens te laten zetten bij iets waar we in de VS normaal helemaal niet bij stilstaan. Dat is verontrustend. Als het vertrouwen van mensen in de verkiezingen daardoor beschadigd raakt, kan dat de opkomst beïnvloeden, en wordt het een self-fulfilling prophecy.”

Lees ook:

Dit zijn de opties van Donald Trump om de Amerikaanse verkiezingen te saboteren

De Democraten vrezen dat Trump via de posterijen de verkiezingen naar zijn hand zet. Welke mogelijkheden heeft de Amerikaanse president om de stembusgang te saboteren?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden