Interview India

‘Indiase premier Modi is een hindoe-nationalist met populistische neigingen’

Ashish Nandy Beeld Aketta Andre

De Indiase premier Narendra Modi geldt als onversneden hindoe-nationalist. Maar hij past ook in het ­rijtje Erdogan, Duterte, Trump.  

Vorige maand vervulde de Indiase premier Narendra Modi een lang gekoesterde wens van hindoe-nationalisten: hij hief de semi-autonome status van de overwegend islamitische deelstaat Jammu en Kashmir op. Jawel, Modi is een hindoe-nationalist, legt analist Ashish Nandy uit, maar dat etiket is minder eenduidig dan het lijkt.

In zijn woning in Zuid-Delhi liggen de tafels en stoelen vol met rommelig opgestapelde boeken en papierwerk. Nandy is net terug uit Mumbai, waar hij op een academische conferentie sprak, en slechts een paar dagen thuis voordat hij alweer naar Dharamshala reist voor een ontmoeting met de Dalai Lama. Zijn vrouw Uma, die de deur opendoet en thee serveert, verzucht dat haar man ondanks zijn leeftijd vaak nog tot 3 uur ’s nachts aan het werk is. Het zijn drukke tijden voor deze criticus van het hindoe-nationalisme.

Wat is de oorsprong van hindoe-nationalisme?

“Hindoes noemden zichzelf aanvankelijk niet hindoes, het waren de West-Aziaten, de Arabieren en de Perzen die het Indiase subcontinent Hindoe begonnen te noemen, omdat het aan de andere kant van de rivier Indus lag. Het subcontinent is altijd een enorm diverse plek geweest. Een plek met allerlei experimenten en openheid. Hindoeïsme is de dominante religie, maar daarbinnen is er een enorme diversiteit aan geloven, sektes en kasten.

Ashish Nandy (1937) is een Indiase intellectueel die de politiek en de maatschappij analyseert vanuit zijn vakgebieden sociologie en klinische psychologie. Hij is bekend van theorieën over onder meer kolonialisme, zelfbeeld, secularisme en hindoe-­nationalisme.

“Sinds de 19de eeuw worden er pogingen gedaan om het hindoeïsme te consolideren als een georganiseerd geloofssysteem. Hierbij werd rijkelijk geleend uit het protestantse christendom.”

Nandy noemt als voorbeeld Arya Samaj, een nationalistisch-hindoeïstische hervormingsorganisatie opgericht in 1875, die het aanbidden van afgodsbeelden afwees. “De hervormers begrepen dat er in het Westen een link was tussen het protestantse christendom en het vermogen een moderne natiestaat te vormen, en open te staan voor wetenschap en technologie. Zij vonden in de protestants-christelijke traditie uitgangspunten voor sociale verandering. Maar op de lange termijn hebben ze weinig indruk gemaakt. De diversiteit van India is absoluut verbijsterend. Ik blijf dit maar herhalen, want dat is een cruciaal punt. Hindoe-nationalisme wijst deze diversiteit af.”

Hoe groot was de invloed van hindoe-nationalisme op de onafhankelijkheidsbewegingen en –partijen, inclusief de Congrespartij en Mahatma Gandhi?

“Hindoe-natioalisme was altijd een deel van de onafhankelijkheidsbeweging, maar dat was vooral een vorm van hindoe-nationalisme die niet zoveel nadruk legde op de uniformiteit, de exclusiviteit en de dominantie van hindoes. Het ging meer om het versterken van de Indiase identiteit, als antwoord op de christelijke missie en gevoelens van minderwaardigheid door de koloniale heerschappij.”

Als epigoon van die inclusieve hindoe-nationalistische stroming noemt Nandy een tijdgenoot en vriend van Mahatma Gandhi, de intellectueel Rabindranath Tagore: “Tagore hield van zijn land, hij koesterde ouderwets patriottisme. Het verschil tussen patriottisme en nationalisme is dat nationalisme duidelijke vijanden en bondgenoten definieert. Patriottisme heeft een meer vloeibaar begrip van vijanden en bondgenoten.

“Tagore haatte het idee van nationalisme, deels omdat hij vond dat er niet zoiets als nationaliteit bestaat in Aziatische samenlevingen. En hij had een punt, want we leven in een land van concentrische cirkels. Familie is het belangrijkste. Daarnaast is er ook plichtsbesef tegenover de kaste, en ja, in bepaalde omstandigheden ook tegenover de koning en het land. Daar sterven we ook voor, maar dat was nooit gemotiveerd door nationalisme.”

Beeld Aletta Andre

Hoe vloeibaar die grenzen van vijandschap kunnen zijn, wordt volgens Nandy prachtig geïllustreerd in een verhaal uit het eeuwenoude hindoeïstische epos Mahabharata, die een strijd beschrijft waarin het niet gaat om absoluut ‘goed’ tegen absoluut ‘kwaad’: “In de laatste, definitieve veldslag strijden verschillende kampen uit één familie tegen elkaar. Neven vechten met neven, en honderdduizenden mensen komen om. Maar elke avond bezoeken de strijders uit de verschillende kampen elkaar, en ze wensen elkaar het beste. Vijandschap heeft een andere betekenis in India. Zelfs de goden zijn niet perfect, ze hebben allemaal hun zwakke punten. En zelfs de demonen hebben bewonderenswaardige kwaliteiten. Nationalisme is veel meer scherpomlijnd: de vijand is slecht en is en blijft de vijand.”

Het hedendaagse hindoe-nationalisme van premier Narendra Modi wordt vaak omschreven met de term ‘hindutva’. Naar het boek ‘Hindutva’, dat de onafhankelijkheidsstrijder, politicus en ideoloog Vinayak Damodar Savarkar schreef in 1923.

“En terecht, want Modi’s ideologie is volledig ontleend aan de Hindutva van Savarkar – dat is de bijbel van het hindoe-nationalisme. Savarkar leunt zwaar op Europese concepten van nationalisme, nationaliteit en natiestaat. En hij neigde naar de meer autoritaire vormen. Hij bewonderde de vooruitgang van Duitsland en Japan.

“Maar het zal je verbazen dat hij nogal neerkeek op hindoes. Savarkar, zelf een atheïst, maakte daar geen geheim van. Hij vond de hindoes bijgelovig, anti-wetenschap, ongeorganiseerd, verwijfd – niet mannelijk. En hij zag de hindoes als mensen die zelf niet weten wat goed voor ze is. Maar hij wist dat de hindoes nu eenmaal de overgrote meerderheid vormen in India. Om hier een natiestaat te bouwen naar het Europese model, dacht hij de hindoes om te moeten smeden tot een uniform geheel.”

Geënt op dat idee ontstond de Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), oftewel Nationale Vrijwilligersorganisatie. Deze RSS is de ideologische moederorganisatie van de BJP van premier Modi. Veel leiders van de BJP zijn evenals premier Modi lid van de RSS. Deze culturele organisatie met militante trekjes werd in 1925 opgericht door een bewonderaar van Savarkar, die het versterken van de hindoe-natie voor ogen had. De aartsvader van de hindutva was dus een atheïst en bewonderaar van christendom en islam, legt Nandy uit.

Maar tegelijkertijd plaatste Savarkar ook vraagtekens bij de vaderlandsliefde en loyaliteit van Indiase moslims en christenen – wier religieuze heiligdommen immers buiten India liggen?

“Ja, hij gaat ervan uit dat moslims niet loyaal aan India zijn. Maar die vraagtekens zouden niet terecht blijken ten tijde van de strijd voor onafhankelijkheid. De Indiase moslims stonden zwaar onder druk van de All-India Muslim League – de partij die onder de Britten streed voor Pakistan als apart land voor moslims – om naar Pakistan te vertrekken. Maar toch kozen velen van hen ervoor in India te blijven. Bij het geweld waarmee de opsplitsing in India en Pakistan gepaard ging, werden moslims vermoord in de straten, en zelfs toen zijn ze in India gebleven. Dus het is niet eerlijk om de loyaliteit van moslims per definitie in twijfel te trekken.

“Hoewel zijn biografen zeggen dat Savarkar al sinds zijn kindertijd anti-moslim was, was hij juist erg seculier in zijn vroegere politieke werk. Waarschijnlijk was hij simpelweg op zoek naar een vijand.”

Met natievorming als doel?

“Ja. Om hindoes als groep te consolideren. Zodat ze stemmen als hindoes, en niet als burgers van India die verdeeld zijn in loyaliteiten.”

En nu schilderen hindoe-nationalisten Indiase moslims nog steeds af als minder loyaal, als vijand?

“Ja, absoluut. Leden van de RSS en de BJP verspreiden ook bewust stereotypes over moslims die vaak niet kloppen. Over hun polygamie, bijvoorbeeld: dat komt minstens zo veel voor onder hindoes. Maar het werkt, want het is voor veel mensen logisch dat de islamitische cultuur anders is.”

Het onafhankelijke India werd in 1947 gesticht als seculiere republiek. Hoe kan het dat het hindoe-nationalisme bij die staatsvorming niet de bepalende ideologie was?

“Grotendeels vanwege Gandhi. Van de vijf aanslagen op zijn leven werden er vier uitgevoerd door Hindutva-aanhangers. Een van de aanslagplegers vertelde me eens dat Gandhi zich als een religieus leider van moslims gedroeg. Dat was het voornaamste motief, dat hij te veel rekening hield met de moslims. En de eerste moordpoging was omdat Gandhi zich inzette voor de onaanraakbaren.”

Maar de RSS doet toch ook veel moeite om meer leden van lage kasten te werven, en alle leden gelijk te behandelen?

“Dat zeggen ze… maar tegelijkertijd heeft de RSS ook altijd geprobeerd de meer conservatieve hindoes van hoge kasten aan hun kant te houden. Bijvoorbeeld door voor een verbod op koeslachting te strijden. Savarkar was daar helemaal niet voor. Hij vond het aanbidden van de koe onzin. Hindoes, vooral van lage kastes, eten traditioneel ook rundvlees. Maar vanaf de jaren 20 heeft de RSS het aanbidden van de koe gestimuleerd.

“Hindoe-nationalisten willen eenheid creëren onder alle hindoes, en ze op het niveau tillen van de Brahmanen – de hindoes van de hoogste kaste. Modi is zelf geboren in een lage kaste, maar hij spreekt als iemand van een hoge kaste. De taal die hij spreekt is niet het Hindi van de straat. Het is meer klassiek en gebaseerd op het oude Sanskriet – dat maakt het elitair. Helaas zijn veel mensen van lage kaste nog steeds heel onzeker over hun eigen cultuur.”

Beeld Aletta Andre

De moordenaar van Gandhi had banden met de RSS, en de organisatie werd daarom tijdelijk verboden. Inmiddels kent de RSS een enorm netwerk aan hindoe-nationalistische organisaties met miljoenen leden en een diepgewortelde invloed in de maatschappij en de politiek. Wat is de relatie tussen de RSS en Modi?

“Modi is een product van de RSS, en daarmee een groot voorvechter en uithangbord van de organisatie. Het ledennetwerk heeft hem ook geholpen om aan de macht te komen. Maar nu is Modi zó populair geworden, dat de RSS hem als een risicofactor ziet. Hij won de verkiezingen in mei met een nog grotere meerderheid dan vijf jaar geleden. Ik denk dat de RSS hem nu vreest. Want hij luistert niet naar de organisatie. Hij is een beetje megalomaan.”

Op welk vlak botst Modi’s beleid met de RSS-ideologie?

“Modi is een beetje als veel andere populistische, media-­genieke, semi-autoritaire politici die over heel de wereld zijn opgekomen. Hij laat zich leiden door waar de meerderheid gevoelig voor is, en macht op zich is een beweegreden voor hem. Hij vertrouwt weinig mensen, en heeft een zeer select groepje adviseurs. Waar de RSS bijvoorbeeld zeer op tegen is, is Modi’s economische aansluiting op de wereldmarkt, de open uitnodiging aan internationaal kapitaal.”

Dus aan de ene kant willen kiezers economische groei en banen, en vertrouwen ze Modi’s internationaal georiënteerde beleid. Maar aan de andere kant zijn hindoe-nationalisten anti-westers georiënteerd. Hoe balanceert Modi daartussen?

“Voornamelijk met zijn demagogie. Hij is een briljant ­orator, India’s beste sinds de onafhankelijkheid. De jeugd is gecharmeerd van zijn persoonlijkheid, zijn harde taal. Hij is een soort filmster. Modi portretteert zichzelf als een zeer mannelijke leider. Een van zijn bijnamen is ‘56 inch’ – naar de omvang van zijn borst. Dat moet hij waarmaken, en dat zie je vooral terug in het buitenlandbeleid. Hij onderdrukt kritiek op dit gebied, en wil de RSS duidelijk laten zien dat hij zich hard opstelt tegen Pakistan.”

Daarin past ook de recente beslissing om de gedeeltelijke autonomie van de deelstaat Jammu en Kashmir in te trekken?

“Ja, dit is iets wat hindoe-nationalisten altijd al hebben gewild, het maakte al sinds de onafhankelijkheid deel uit van hun politieke agenda.”

U noemt Modi megalomaan en vergelijkt hem met internationale semi-autoritaire leiders, van Erdogan in Turkije tot Duterte in de Filippijnen tot Trump in de VS. Staat de Indiase democratie onder druk?

“Toen Modi voor het eerst het parlement binnenliep, raakte hij met zijn voorhoofd de trap aan, om zo zijn toewijding aan de democratie te tonen. De façade is er, maar de Indiase pers is nauwelijks nog onafhankelijk; driekwart van de media is nu gecompromitteerd, ze zijn opgekocht door bedrijven die het regime steunen. Veel media zijn financieel ook afhankelijk van overheidsadvertenties. Die kunnen niet overleven wanneer ze een onafhankelijk standpunt innemen.” 

Lees ook:

India speelt met vuur in deelstaat Kasjmir

Sommige verkiezingsbeloftes kan je beter niet doen, laat staan nakomen. Met het besluit vorige week om de autonome status van Kasjmir in te trekken, heeft de Indiase premier Narendra Modi de verhouding met Pakistan verder op scherp gezet.

India maakt einde aan autonomie Jammu en Kasjmir, dat zorgt voor verdeeldheid

De autonomie van de deelstaat Jammu en Kasjmir was al beperkt. De Indiase regering maakt nu ook daaraan een eind. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden