ReportageZuid-Afrika

In Zuid-Afrika is zelfs de openbaar aanklager deels geprivatiseerd

Aanklager Gerrie Nel begon zijn eigen bureau van private aanklagers in Zuid-Afrika, Afriforum. Zijn bureau pakt zaken op die het OM laat liggen.Beeld afp

Eigen energievoorziening, eigen ziekenhuizen en eigen beveiliging: de private markt in Zuid-Afrika neemt werkelijk alles over van de falende overheid. Nu zelfs het openbaar ministerie.

De rechtszaal in Roodepoort, aan de oostflank van Johannesburg, oogt zoals elke rechtszaal in Zuid-Afrika: bruine bakstenen muren, een rechter in toga achter een massieve balie op een verhoging, houten katheders voor de openbaar aanklager en advocaat aan weerszijden van de tafels voor griffier en vertaler. Het is een zittingsdag als alle andere. Zo lijkt het.

In de beklaagdenbank zit Tom Moyane (67). Tot ruim een jaar geleden was hij het hoofd van de Zuid-Afrikaanse belastingdienst. Moyane zou in 2018 de 17-jarige vriendin van zijn 24-jarige zoon, de moeder van zijn kleinkind, hebben mishandeld. Hij zou haar “als een ninja” in het gezicht hebben getrapt, met onder meer een gekneusde kaak en een snee in haar wang als gevolg.

Toch besloot het Zuid-Afrikaanse Openbaar Ministerie Moyane niet te vervolgen. Gebrek aan bewijs. En precies dat besluit maakt deze ogenschijnlijk normale woensdagochtend in de rechtbank opmerkelijk. Want waar de staat weigerde Moyane te vervolgen, doet de private aanklager Phyllis Vorster dat nu wèl. Ze vraagt de rechter of zij 5 en 6 mei 2020 voor Moyane’s strafproces kan inruimen.

Vorster werkt voor AfriForum. Dat is een bekende lobbyorganisatie voor Afrikaners: de witte Zuid-Afrikanen die afstammen van Nederlandse kolonisten. Begin 2017 maakte de beroemdste aanklager in Zuid-Afrika, Gerrie Nel, bekend het OM te verlaten, om voor AfriForum dit eerste Zuid-Afrikaanse bureau van private aanklagers op te zetten. Hij nam al snel de ervaren Vorster aan.

Nel genoot landelijke bekendheid als de man die politiebaas Jackie Selebi in 2010 veroordeeld kreeg wegens corruptie. Wereldwijd verwierf hij faam door topatleet Oscar Pistorius in een ongekend mediaproces dertien jaar achter de tralies te krijgen voor het doodschieten van zijn vriendin.

De Zuid-Afrikaanse grondwet biedt ruimte voor private aanklagers. In de meeste landen – ook in Nederland – is de vervolging van criminelen exclusief een taak van de overheid. “Het is belangrijk dat één enkele, onpartijdige juridische autoriteit beslist wie zij vervolgt, en die vervolging ook zelf instelt, om ervoor te zorgen dat alle verdachten een eerlijke en gelijke behandeling krijgen”, stelt de Zuid-Afrikaanse grondwetsgeleerde Pierre de Vos dan ook op zijn populaire juridische weblog Constitutionally Speaking. Hij noemde het initiatief van Nel begin 2017 “merkwaardig” en een “vergissing”.

Selectieve vervolging

Maar bij uitgerekend die veronderstelde gelijke en eerlijke behandeling door het OM wringt volgens Nel de schoen. Hij legt uit: “Ik begon dit private aanklagersbureau drie jaar geleden juist omdat ik intern zag dat er bij het OM een tendens bestond om selectief te vervolgen.”

Nel zit aan een vergadertafel in een onopvallend hoekhuis in Centurion, een voorstad van Pretoria. Dat huis doet dienst als kantoor voor vier private aanklagers en vier misdaadonderzoekers. Buiten hangt nergens een bordje. Het adres staat ook niet online. En toch weet menig Zuid-Afrikaan het hoekhuis inmiddels te vinden. Zo klopten half november onverwachts twee mannen aan die per bus helemaal vanuit plattelandsdorp Mtontsasa naar Centurion waren gereisd, 900 kilometer, om de hulp van Nel in te roepen. Een van hen claimde dat zijn vader was vermoord. De politie zou de verdachte hebben aangehouden, maar het OM vervolgde hem slechts voor verboden vuurwapenbezit. De mannen verloren alle vertrouwen in het politieonderzoek.

Ook ruim honderd andere Zuid-Afrikanen zochten alleen al die ene novembermaand hulp bij AfriForum. Zuid-Afrika kent een van de grootste criminaliteitsproblemen ter wereld. Jaarlijks worden er ruim 20.000 mensen vermoord. De politie kampt met personeels- en financieringstekorten. Vele tienduizenden misdaden lost zij nooit op. “Uit enquêtes blijkt dat het vertrouwen in de politie en het OM al jaren daalt”, zegt Themba Masuku van denktank Institute voor Security Studies (ISS). “Mensen raken regelmatig gefrustreerd over de traagheid van het politieonderzoek.”

Nel maakt onderscheidt tussen drie typen zaken die het OM vaak niet vervolgt. Allereerst zijn er politiek beladen zaken waaraan het zijn handen liever niet brandt. Ook zijn er zaken tegen machtige bedrijven, die het OM volgens Nel niet oppakt onder politieke druk. De regering wil buitenlandse investeerders niet te veel afschrikken. En er zijn zaken tegen vooraanstaande Zuid-Afrikanen, die via hun politieke connecties de dans proberen te ontspringen. In deze groep valt Moyane, die als voormalig hoofd van de belastingdienst veel vrienden heeft binnen regeringspartij ANC.

Tom Moyane, oud-hoofd van de belastingdienst, in 2017 bij het Zuid-Afrikaanse parlement. Moyane wordt door een private aanklager vervolgd voor mishandeling. Het OM wilde hem niet vervolgen. Beeld Getty Images

Nel zette AfriForums private aanklagersbureau op samen met misdaadonderzoeker Andrew Leask. Zij werkten al samen in de zaak tegen politiebaas Selebi. De nauwe vervlechting van onderzoek en vervolging is hun kracht, zegt Nel. “De politie en het OM in Zuid-Afrika werken onafhankelijk van elkaar. Wij kunnen ons misdaadonderzoek veel beter specifiek toespitsen op de aanklacht.”

Het is niet zo dat Nel en zijn drie private medeaanklagers zomaar iedereen voor de rechter kunnen slepen. De Zuid-Afrikaanse grondwet stelt grenzen. Belangrijkste voorwaarde is dat het OM eerst officieel moet besluiten een verdachte níet te vervolgen. De private aanklager kan daarna bij het OM een nolle prosequi aanvragen. Dat document verleent hem in die specifieke strafzaak dezelfde rechten als een openbaar aanklager. Al moet de private aanklager wel garant staan voor de proceskosten van de verdachte, indien het niet tot een veroordeling komt. “In veel gevallen bedenkt het OM zich echter als wij zo’n certificaat aanvragen en gaat het alsnog over tot vervolging”, legt Nel uit. “Wij fungeren in dat opzicht als een soort ombudsman voor het OM.”

In die functie is AfriForums private aanklagersbureau ook het meest succesvol, meent Masuku van ISS. Want een verdachte daadwerkelijk veroordeeld krijgen op basis van een private aanklacht, is Nel in drie jaar nog niet gelukt. Moyane zou in mei de eerste kunnen worden. Ook Masuku erkent echter dat het OM veel zaken die het aanvankelijk afwees opnieuw oppakt zodra AfriForum interesse toont.

Jacob Zuma

Als voorbeeld noemt hij de rechtszaak tegen Grace Mugabe, de voormalige first lady van Zimbabwe. Die zou in 2017 een fotomodel in Johannesburg hebben mishandeld en leek tot aanvankelijk vrijuit te gaan. Ook het proces tegen de zoon van de Zuid-Afrikaanse ex-president Jacob Zuma, die in 2014 een dodelijk auto-ongeluk veroorzaakte, kwam pas op gang nadat Nel zich er als private aanklager mee bemoeide. En de vervolging van oppositiepoliticus Julius Malema, die in 2018 zonder vergunning een machinegeweer in de lucht afvuurde tijdens de viering van het vijfjarig jubileum van zijn politieke partij Economic Freedom Fighters (EFF), was eveneens niet van de grond gekomen zonder druk van AfriForums private aanklagers.

“Het OM heeft door politieke inmenging enorm aan geloofwaardigheid ingeboet de afgelopen tien jaar”, geeft Masuku toe. “Soms waren er bergen bewijs dat hooggeplaatste politici misdaden hadden begaan, en toch werden zij niet vervolgd. Nu is er tenminste enig vertrouwen dat, als het OM afziet van de vervolging van invloedrijke figuren, AfriForums private aanklagers die beslissing extra tegen het licht houden.”

Toch is niet iedereen enthousiast. Professor De Vos stelde drie jaar geleden al dat “indien vervolging van criminele verdachten wordt geprivatiseerd, de wet niet meer voor iedereen gelijk wordt toegepast”. Het gevaar dreigt dat verdachten die een rijk iemand iets aandoen, of wier zaak de interesse wekt van een private organisatie met een politieke agenda, veel sneller zullen worden aangeklaagd dan verdachten van misdrijven tegen arme slachtoffers. De Vos: “Dat is fundamenteel oneerlijk en vormt een bedreiging voor de constitutionele orde.”

Gerrie Nel (links) arriveert bij het gerechtshof in Pretoria in 2014, toen hij nog openbaar aanklager was. Inmiddels heeft hij een eigen bureau met private aanklagers opgericht.Beeld afp

Het recht van de rijkste

De Vos snijdt ermee een punt aan dat in Zuid-Afrika – economisch het meest ongelijke land ter wereld – gevoelig ligt: het feit dat de private markt steeds meer publieke taken van de falende overheid overneemt. En op de private markt geldt nu eenmaal: het recht van de rijkste.

Het is een trend die columnist en opinieleider Justice Malala al eens treffend omschreef: wie het zich in Zuid-Afrika kan veroorloven, keert zich zoveel mogelijk af van de staat. Wie geld heeft voor zonnepanelen of andere energiebronnen, koppelt zich los van het met stroomstoringen kampende nationale elektriciteitsnetwerk. Wie rijk is, laat zich behandelen in private ziekenhuizen en stuurt zijn kinderen naar private scholen. Welvarende Zuid-Afrikanen die het vertrouwen in de politie kwijt zijn, betalen private beveiligingsbedrijven om hun huizen te beschermen – een sector waarin al ruim twee keer meer Zuid-Afrikanen werkzaam zijn dan bij de politie.

Een bijkomend probleem is dat de motieven van een private aanklager sneller in twijfel worden getrokken. Zo zette Nel zijn private aanklagersbureau dus op onder de vleugels van AfriForum, een organisatie de naam heeft vooral op te komen voor belangen van witte Zuid-Afrikanen. “Dat de meeste van Nels zaken zich op zwarte verdachten richten, kan de beschuldiging uitlokken dat huidskleur wellicht meespeelt bij het besluit tot vervolging”, legt Masuku van ISS uit. Niet dat hij wil zeggen dat die beschuldiging terecht is. “Maar zoiets kan je geloofwaardigheid wel aantasten, ook al zijn je idealen volstrekt nobel.”

Nel wil van zulke verdenkingen niets van weten. “Wij strijden tegen selectieve vervolging van het OM. Dus staan wij zelf juist open voor alle zaken.” Vorig jaar kreeg hij 1150 verzoeken binnen. In veel gevallen boden Leask en zijn team hulp bij het politieonderzoek. In zo’n twintig gevallen troffen de private aanklagers werkelijk voorbereidingen tot een aanklacht. Nel: “Ons enige criterium is of een zaak ook écht kans maakt.”

De financiële slagkracht van misdaadslachtoffers speelt geen rol. AfriForum financiert de meeste aanklachten. Masuku van ISS stelt dat al Nels zaken zich vooralsnog richten op rijke en machtige Zuid-Afrikanen. De mensen voor wie de private aanklagers opkomen zijn meestal arm. Nel: “We doen 95 procent van onze zaken pro bono. Het gaat ons niet om geld, maar om gerechtigheid.”

In het proces tegen Moyane is dat niet anders. Onderzoeker Leask deed voorafgaand aan de vervolging uitvoerig detectiveonderzoek. “We hebben het slachtoffer en haar moeder bij ons op kantoor uitgenodigd en ondervraagd”, vertelt hij. “De politie had die verhoren onzorgvuldig afgenomen en ze gekoppeld aan matig vervolgonderzoek. In dat geval kan veel indirect bewijs in zo’n zaak verloren gaan: bewijs dat de verklaring van het slachtoffer ondersteunt.”

Leask luistert in Roodepoort vanaf de publieke tribune aandachtig naar de rechter. Die plant het proces tegen Moyane inderdaad in voor 5 en 6 mei. “U dient dan om half negen in de rechtbank te zijn”, zegt zij tegen de ex-baas van de belastingdienst. “Als u er niet bent, wordt een arrestatiebevel tegen u uitgevaardigd.” Moyane knikt.

Daarna sluit private aanklager Vorster de korte zitting af. Terwijl alle agenda’s weer worden dichtgeslagen, glimlacht zij naar de rechter. “Dank u, edelachtbare. Dan geef ik, voor de volgende zaak, nu weer het woord terug aan de normale… uh, aan de openbare aanklager.”

Lees ook:

Haar vader werd vermoord tijdens de apartheid, zij vergaf de moordenaar

Anti-apartheidsstrijder Glenack Masilo Mama werd in 1992 op brute wijze vermoord door Eugene de Kock, hoofd van het doodseskader van het apartheidsregime. Zijn dochter Candice strijdt voor meer besef van de gewelddadigheden tijdens de apartheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden