InterviewHistoricus Paul Preston

In Spanje is corruptie in alle smaken voorradig

Beeld EPA

Hispanist Paul Preston beschrijft het moderne Spanje als een eldorado van ongebreideld bedrog. Zijn de Spanjaarden tot hun corrupte leiders veroordeeld?

Progressief of reactionair, Catalaan of Castiliaan, het koningshuis, dictator of democratisch gekozen volksvertegenwoordiger: in Paul Prestons geschiedschrijving van modern Spanje ontsnapt geen machtige aan de verleiding van zelfverrijking en volksbedrog.

Na uitgebreide studies naar onder meer de Spaanse Burgeroorlog, dictator Francisco Franco en koning Juan Carlos I tekent Preston in ‘A People Betrayed’ een gitzwarte geschiedenis op van het verraad aan de Spanjaarden. Het was het boek dat de veelvuldig gelauwerde Preston na een halve eeuw peuren in Spanje’s turbulente ziel altijd nog wilde schrijven.

De aaneenschakeling van corruptiezaken waar hij op stuitte was shocking en tremendous, vertelt hij aan de telefoon vanuit het Verenigd Koninkrijk, dat tot zijn grote verdriet zojuist uit de Europese Unie is gestapt. Naar zijn geliefde Spanje gaat hij vanwege gezondheidsredenen niet meer al te vaak. En ook dat is pijnlijk voor de historicus die zichzelf ziet in een lange rij van Angelsaksische schrijvers die hun hart aan het Iberische land verloren. Helaas bleek corruptie daar de afgelopen 140 jaar in alle smaken voorradig, zag Preston, terwijl het Spaanse volk het nakijken had. In combinatie met politiek wanbestuur ontstond bovendien een uiterst giftige cocktail die het land dikwijls uiteenreet.

Historicus Paul Preston (1946) is opgeleid in Oxford en is hispanist. Preston is hoogleraar Moderne Spaanse Studies, verbonden aan de London School of Economics. Hij is biograaf van generaal Franco en van koning Juan Carlos. Hij werd gelauwerd voor zijn publicaties over de Spaanse Burgeroorlog.

Corruptie was tot nu toe Spanje’s hardnekkige constante, constateert Preston. Schaamteloos zijn de malversaties – rond de restauratie van het koningshuis van Bourbon, verkiezingen die meer weghebben van een slechte grap, frauduleuze roulettespelen die de kas van links spekken en Franco’s clandestiene koffiehandel. In het democratische Spanje gaan de wanprakijken gewoon door, met illegale financiering van politieke partijen en onbeperkt pinnen met illegale creditcards door de financiële elite.

Waarom moest juist corruptie de rode draad zijn voor uw beschrijving van Spanje’s moderne geschiedenis?

“Alles wat ik geschreven heb over Spanje komt voort uit liefde voor het land en voor de Spanjaarden. Het waren allemaal pogingen om uit te leggen waarom hun zoveel verschrikkelijke dingen overkwamen. Niet vreemd dus dat ik nu met deze invalshoek kom. Tijdens mijn onderzoek van de afgelopen jaren was ik dikwijls geschokt door de corruptie. Die ging dan hand in hand met een grote mate van politieke incompetentie. De combinatie van deze twee factoren had rampzalige gevolgen. In het beste geval leidde ze tot sociale verdeeldheid, in het ergste tot geweld. Misschien vindt u het een vreemde invalshoek, maar wel origineel, toch? Ik wilde er hoe dan ook zelf iets van leren.”

Wat heeft u geleerd?

“Ik was niet erg thuis in de enorme verkiezingscorruptie van voor 1923, en de repressie van links. Een andere periode waarover ik veel geleerd heb, was de dictatuur van José Antonio Primo de Rivera [1923-1930]. Ik was echt verbijsterd over de mate van corruptie in die tijd, die soms op het komische af was. De overeenkomsten tussen Primo de Rivera en Donald Trump zijn overigens schokkend. Zijn notas oficiosas [dagelijkse opiniërende berichtenstroom] die Primo de Rivera liet publiceren, waren een beetje zoals de tweets van Trump. En ook dat de dictator zijn seksuele veroveringen per se in zijn officiële biografie opgenomen wilde zien, deden mij weer denken aan de president van de VS.”

U serveert de lezer een geschiedenis die bol staat van cor­ruptie, maar u komt niet met een overkoepelende verkla­ring hiervoor.

“Dat is ingewikkeld. Uiteindelijk ben ik een historicus en geen theoreticus. Men heeft wel eens geprobeerd aan te tonen dat er een verschil zit tussen de protestantse landen in het Noorden, waar trouwens ook corruptie voorkomt, en de katholieke landen in het Zuiden. Vanwege de biecht in het katholicisme zou men altijd om vergeving kunnen vragen en daardoor in wezen alles kunnen doen wat men wil. Dat lijkt mij een te oppervlakkige uitleg.

“De verklaring voor de corruptie in Spanje ligt net als in andere landen in de menselijke natuur. Veel mensen zijn hebzuchtig. Als het politieke systeem daar ruimte aan geeft, proberen ze gebruik te maken van de situatie.”

De corruptiezaken in Spanje zijn vaak nogal platvloers, schrijft Preston. Tekenend zijn de dikke enveloppen geld die werden uitgedeeld rond de grootscheepse malversaties de afgelopen decennia in Zuid-Spanje. Zoals in het Marbella van de illustere burgervader Jesus Gil Y Gil die zichzelf en zijn kliek schaamteloos bevoordeelde. Maar in de bekende Gürtel-zaak rond de illegale financiering van de Partido Popular, was naast de hebzucht ook gebrek aan regelgeving en toezicht op de transparantie van partijfinanciering een belangrijke factor. In pre-democratisch Spanje pikten de kerk en het leger ook een graantje mee, terwijl corruptiepraktijken van lokale politici en ambtenaren soms puur een overlevingsmechanisme waren om het hoofd boven water te houden. Dictators Primo de Rivera en Franco vervolmaakten het grote graaien uiteindelijk.”

Hoe kon de grootschalige corruptiepraktijk doorgaan na Spanje’s democratische transitie die in 1978 werd ingezet?

“Ik denk nog steeds dat de transitie een klein wonder is. Historische figuren uit die dagen wier reputaties nu in duigen liggen, deden toen geweldige dingen. De grote corruptieschandalen die daarop volgden waren voor mij dan ook een grote teleurstelling. Ik denk dat de socialisten die in de jaren tachtig en negentig aan de macht waren dachten: nu is het onze beurt, na de enorme corruptie onder de Franco-dictatuur. Daarna dachten de conservatieven waarschijnlijk hetzelfde.”

Corruptieschandalen elders in Spanje werken dikwijls als koren op de molen voor Catalaanse separatisten. Maar wie kijkt naar zaken in Catalonië, zoals de corruptieschandalen rond oud-regiopresident Jordi Pujol of het muziekgebouw Palau de la Musica in Barcelona kan de regio nauwelijks als lichtend voorbeeld zien, aldus Preston.

“Ik denk niet dat Catalonië anders is als het om corruptie gaat. Corruptie werkt in de Catalaanse kwestie bovendien als rookgordijn. Misschien is het iets te simpel gesteld, maar de huidige situatie komt mede doordat de Partido Popular heeft geprobeerd haar eigen corruptieschandalen te verdoezelen door anti-Catalaanse sentimenten te genereren. De CiU [centrumrechtse partij van Catalaanse nationalisten] probeerde hetzelfde te doen door anti-Spaans sentiment aan te wakkeren. Rond de democratische transitie in Spanje was het Catalaanse separatisme beperkt. En zelfs in 2010, als veel Catalanen al ontevreden zijn over de beperkte reikwijdte van het autonomiestatuut voor Catalonië, valt het nog mee. Pas als er grote corruptiezaken opspelen, neemt het separatisme in Catalonië en het anti-Catalanisme daarbuiten echt sterk toe.”

Ondanks de opkomst van nieuwe politieke partijen en de zweem van corruptie die om de Partido Popular en de PSOE hangt, blijven Spanjaarden toch op deze traditionele partijen stemmen.

“Het lijkt erop alsof het stemgedrag nauwelijks is aangetast. Alsof men zich er zich niet al te veel van aantrekt”

Vindt u dan dat het Spaanse volk altijd als makke schapen bedrogen is door de elite? Je zou ook kunnen zeggen dat zij betere, niet-corrupte leiders hadden moeten kiezen.

“Ik geloof toch dat Spanjaarden in de steek zijn gelaten door de elite. Het volk had dikwijls alleen de keuze tussen apathie of geweld. Apathie was er bij de Spanjaarden rond de enorme verkiezingsfraude ten tijde van de restauratie en daarna. Bij de aanvang van de Tweede Republiek op 14 april 1931 [democratisch gekozen linkse regering] dansten de mensen nog op straat van vreugde. Maar vijfeneenhalf jaar later [toen de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) begon] was de opinie compleet veranderd vanwege het corrupte systeem en politieke blunders.”

De afgelopen jaren zijn er forse straffen uitgedeeld in cor­ruptiezaken. In de Gürtel-zaak rond de Partido Popular, wat premier Rajoy de kop kostte. Maar ook de man van prinses Cristina en oud-kopstukken van de linkse re­gio­regering in Andalusië zijn veroordeeld. Stemt dit u hoopvol?

“Het is treurig dat het zo lang geduurd heeft. Zaken die nog in de 20ste eeuw speelden, kwamen pas acht of tien jaar later voor de rechter. De veroordelingen kwamen wéér jaren later. Nu dit wel gebeurd is ben ik best optimistisch. Maar wie zal zeggen hoe het verdergaat. Ik heb het al moeilijk genoeg om de geschiedenis van Spanje te interpreteren, laat staan de toekomst.”

Rechts Spanje plaatst u soms in de hoek van linkse aca­de­mici. Hoe is uw boek in Spanje zelf ontvangen?

“Positief. Veel historische werken worden ofwel als links of als rechts gezien in Spanje. Ik zie mijzelf als centrum-links. Maar ik probeer altijd van beide kanten het goede en het slechte te tonen. Er is zelfs iemand die zijn carrière eraan heeft gewijd om mij aan te vallen. Als ik zeg dat ik vind dat premier Sánchez moet onderhandelen met de Catalanen, ben ik gelijk een ‘rode separatist’, terwijl ik alleen verstandig probeer te zijn.”

Links en rechts Spanje kijken naar een compleet andere geschiedschrijving van hun land?

“Dat is absoluut zo. In die zin heerst er onder Spanjaarden een zeer rigide idee over wie zij zijn.

“Ze zijn intensief met vroeger bezig, er worden ongelooflijk veel geschiedenisboeken uitgebracht. Veel is provinciaals, en dat bedoel ik niet denigrerend. Het gaat dan over een dorp, een stadje of een regio. Dat is heel waardevol, ook al is veel niet door professionele academici geschreven. Een van de prominentste historici in Valencia en omgeving runt geloof ik een tabakszaak. Ook is er een Andalusische zakenman die geweldig werk schrijft. Maar omdat hij over de Franco-repressie schrijft wordt hij als extreem-links gezien. Ik zie hem als een waarheidsvinder.”

Hebt u als historicus een andere positie in Spanje omdat u als Brit meer vanuit een buitenperspectief naar het land kijkt?

“Omdat ik een buitenlander ben worden mijn werk en mijn opinies wel makkelijker geaccepteerd. Al blijft het patriotismo chico [lokaal patriottisme] belangrijk voor de blik op de eigen geschiedenis. Ik krijg vaak brieven over mijn boeken waarin iemand dan iets zegt in de trant van: ‘in Villanueva de Abajo was dat niet zo hoor’. Dan schrijf ik terug dat mij dat spijt, maar dat ik probeer de zaken wat breder te zien. Maar eigenlijk zie ik het als een groot goed dat Spanjaarden zo’n sterke verbondenheid hebben met waar zij vandaan komen.” 

Op 5 maart verschijnt ‘Un Pueblo Traicionado’ in de Engelse vertaling:

Paul Preston
A People Betrayed. History of Corruption. Political Incompetence and Social Division in Modern Spain 1874-2018
Harper Collins; 768 blz. € 32,50

Lees ook:

‘Corruptie gedijt onder populistische regimes’

In landen met ‘populistische of autocratische leiders’ wordt de democratie vaak op een lager pitje gezet en gedijt corruptie. Dat stelt Transparency International, de organisatie die zich tot taak heeft gesteld wereldwijd corruptie te bestrijden en zijn jaarlijkse corruptie-index heeft gepubliceerd.

Meer dan vijftig jaar celstraf voor spil in groot Spaans corruptieschandaal

Een krappe 52 jaar moet Francisco Correa de cel in. Een Spaanse rechter oordeelde vandaag dat de spil in een groot corruptieschandaal zich schuldig heeft gemaakt aan fraude en witwassen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden