Einson Amadi heeft schuldeisers op zijn dak.

In Kenia kijken schuldeisers mee in je telefoon. ‘Hoe kwamen ze aan die nummers?’

Einson Amadi heeft schuldeisers op zijn dak.Beeld Jeroen van Loon

Kenianen lenen massaal via hun mobieltje. Hoewel dit kansen biedt, brengt het ook veel mensen diep in de problemen. Schuldeisers gaan nogal ver om geld terug te krijgen.

Andrea Dijkstra

Einson Amadi schrok zich kapot toen hij van zijn mobiele leen-app tweeënhalf jaar terug een sms ontving waarin het bedrijf meldde dat het contacten uit zijn adresboek ging bellen om te onthullen dat hij achterstallige schulden had. De 33-jarige Keniaan had een lening van 6000 Keniaanse shilling (49 euro) afgesloten om voorraad voor het kledingbedrijfje van zijn vrouw te kopen. Toen hij niet op tijd kon terugbetalen, begonnen medewerkers hem zeker vijftig keer per dag – ook 's nachts – te bellen, vertelt de opvallend lange Keniaan zittend op het stoepje voor zijn huis in een buitenwijk van Nairobi. “Ze reciteerden Bijbelteksten en schreeuwden dat ik een slecht mens was.”

De dreigende sms bleek ook menens. Amadi’s zus, enkele vrienden en zelfs zijn baas werden door medewerkers van de leen-app gebeld. “Ik schaamde me dood en vreesde voor mijn baan. Ook had ik geen idee hoe ze aan die nummers kwamen”, zegt Amadi, die destijds als communicatiemedewerker bij een ontwikkelingsorganisatie werkte. Zijn baas was woedend nadat hij meerdere keren ’s nachts was gebeld. “Hij zei dat hij niet met dit soort problemen wilde worden lastiggevallen.”

Betalen voor een pak melk of een geit

Debt shaming was tot voor kort een veelvuldig gehanteerde methode bij mobiele kredietverstrekkers in Kenia. Het Oost-Afrikaanse land wordt al jaren geroemd als wereldwijd koploper op het gebied van mobiel geld. Dankzij mobiele betaalsystemen zoals M-Pesa en Airtel Money kunnen Kenianen eenvoudig via hun telefoon betalen voor een pak melk, een geit of elektriciteit, geld sturen naar een zieke oma op het platteland, en sinds enkele jaren dus ook mobiele leningen afsluiten.

Die ontwikkeling heeft grote impact op de 53 miljoen Kenianen, van wie de meerderheid niet in aanmerking komt voor een lening bij een bank. De sector is hierdoor in de afgelopen zeven jaar explosief gegroeid van vijf aanbieders in 2015 naar inmiddels meer dan honderd mobiele kredietverstrekkers.

Einson Amadi had een lening van 6000 Keniaanse shilling (49 euro) afgesloten om voorraad voor het kledingbedrijfje van zijn vrouw te kopen. Nu heeft hij schuldeisers op zijn dak.  Beeld Jeroen van Loon
Einson Amadi had een lening van 6000 Keniaanse shilling (49 euro) afgesloten om voorraad voor het kledingbedrijfje van zijn vrouw te kopen. Nu heeft hij schuldeisers op zijn dak.Beeld Jeroen van Loon

“Bij veel leen-apps hoef ik alleen mijn ID-kaart en een selfie te uploaden en wat vragen te beantwoorden over mijn opleidingsniveau, inkomen en burgerlijke staat”, vertelt Amadi. Een onderpand wordt bij de kredieten niet gevraagd. “Meestal ontvang ik vervolgens binnen enkele minuten al de lening.”

Toegang tot vrijwel alle gegevens op de telefoon

Wat veel Kenianen echter niet beseffen, is dat ze met het accepteren van de algemene voorwaarden er ook mee akkoord gaan dat de kredietverstrekkers toegang krijgen tot vrijwel alle gegevens op hun mobiele telefoon. Op basis van onder meer de mobiele betaalgeschiedenis bepalen de apps vervolgens de kredietwaardigheid van een persoon.

Inmiddels heeft 36 procent van de Kenianen op deze manier één of meer mobiele leningen, het hoogste percentage wereldwijd, maakte GSMA, de wereldwijde organisatie voor mobiele providers, vorige maand bekend. Hoewel dit sommigen de mogelijkheid biedt om bijvoorbeeld een bedrijfje op te zetten, brengen de mobiele leningen veel mensen ook zwaar in de problemen. Zo ook Amadi, die tijdens de coronapandemie zijn baan verloor en daarom verschillende mobiele leningen afsloot om zo zijn maandelijkse huur van 25.000 Keniaanse shilling (200 euro) te kunnen blijven betalen. Met wat losse klussen verdient hij af en toe nog wat geld maar dit is lang niet genoeg om de leningen af te betalen.

Geleend geld verdubbelen via gokken

De 43-jarige Hickins Onyango nam allereerst een mobiele lening om een dokter te kunnen betalen toen zijn tweejarige zoontje opeens naar het ziekenhuis moest. Inmiddels gebruikt hij de leningen echter ook voor zijn gokverslaving, vertelt de gescheiden vader. Hij toont in zijn huiskamer een schrift dat vol staat geschreven met de uitslagen van honderden internationale voetbalwedstrijden waar hij via zijn mobiele telefoon op heeft gegokt. “Ik hoop zo het geleende geld te verdubbelen, maar dikwijls verlies ik”, vertelt Onyango, die momenteel 6000 shilling (48 euro) schuld heeft terwijl hij als lasser bij een klein metaalbewerkingsbedrijf niet meer dan 800 Keniaanse shilling (6,50 euro) per dag verdient.

De 43-jarige Hickins Onyango nam allereerst een mobiele lening om een dokter te kunnen betalen toen zijn tweejarige zoontje opeens naar het ziekenhuis moest. Beeld Jeroen van Loon
De 43-jarige Hickins Onyango nam allereerst een mobiele lening om een dokter te kunnen betalen toen zijn tweejarige zoontje opeens naar het ziekenhuis moest.Beeld Jeroen van Loon

Ook zorgen de mobiele leningen voor uitdagingen in Onyango’s dagelijks leven. Zo heeft hij onder meer een lening bij Fuliza, dat onderdeel is van de Keniaanse telecomreus Safaricom. Zodra een klant hem via mobiel geld betaalt, wordt met dit bedrag echter automatisch Onyango’s uitstaande lening verder afbetaald.

Bijna dagelijks verleidende sms’jes

Doordat er in Kenia nauwelijks beperkingen zijn op reclame, krijgen telefoonbezitters ondertussen bijna dagelijks verleidende sms’jes die vragen of zij die week ook krap bij kas zitten en dus een mobiele lening willen afsluiten. Over de risico’s wordt niets gezegd. “Het gros van de Kenianen begrijpt niet goed wat een lening inhoudt en hoe rente werkt”, stelt lasser Onyango.

Meer dan 4,6 miljoen Kenianen staan vanwege een niet op tijd afbetaalde (meestal mobiele) lening hierdoor inmiddels op de zwarte lijst van de Keniaanse kredietinformatiebureaus. Zo ook Amadi, die inmiddels een schuld van 60.000 Keniaanse shilling (484 euro) heeft, verspreid over meer dan zeven mobiele kredietverstrekkers.

Na de publieke verontwaardiging over de debt shaming-methodes van diverse kredietverstrekkers heeft de Centrale Bank van Kenia afgelopen voorjaar een lange waslijst aan regels opgesteld voor de hard groeiende sector. Zo moeten de leen-apps zich voortaan bij de Centrale Bank registreren en mogen ze niet langer contacten uit de adresboeken van hun klanten benaderen. Overtreden ze de regels, dan kunnen ze hun vergunning kwijtraken of hangt hun zelfs celstraf boven het hoofd. Ook probeert de Centrale Bank grenzen te stellen aan de exorbitant hoge rentes, die soms oplopen tot 400 procent op jaarbasis.

Met de nieuwe regels zijn niet alle problemen opgelost. Zo kunnen leningen nog altijd 'gestapeld’ worden. Hoewel Amadi op de zwarte lijst van de Keniaanse kredietinformatiebureaus staat, lukt het hem nog steeds om bij andere leen-apps meer krediet te krijgen, wat leidt tot enorme, niet meer terug te betalen schulden. “Kleinere apps nemen het niet zo nauw met de regels”, legt Amadi uit, wiens vader vorige maand opeens ernstig ziek werd. “Het lukte me gelukkig om bij een nieuwe app nog meer geld te lenen en zo zijn levensreddende operatie te betalen. Maar ik lig ’s nachts wakker omdat ik bang ben dat ik de leningen niet kan afbetalen.”

Lees ook:

Nieuwe kansspelwet zorgt voor meer gokverslaafden

Sinds de legalisering van online gokken zijn er meer gokverslaafden. En dit is pas het begin, waarschuwen deskundigen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden