Nieuws Buitenland

In het Turkse Çorum zijn de wonden van het bloedbad van 1980 nog erg diep

Zicht op de Noord-Anatolische stad Çorum. Een officiële herdenking van het bloedbad van 4 juli 1980 is er niet. De aleviten herdenken zelf, zonder soennieten of overheidsdienaren. Beeld Melvin Ingleby

In de Turkse stad Çorum werden op 4 juli 1980 tientallen alevieten afgeslacht. Nog steeds waant de slachtpartij door de stad, als een spook uit het verleden. 

Sadik Eral ziet zijn eigen begrafenis nog voor zich. Een straffe zomerzon brandde op het plein van zijn geboortedorp. De kist lag al klaar, zijn lichaam werd verwacht. Familieleden prevelden hun laatste gebeden. In een hoekje zat zijn grootvader onbedaarlijk te huilen. Totdat Eral ineens levend het dorp binnenstrompelde.

De nacht ervoor ontkwam de rechtenstudent aan een gruwelijke dood. Hij was gevangen genomen in een gehucht even verderop. “Ik ben urenlang gemarteld met hout en spijkers”, herinnert Eral zich. “Mijn familie had gehoord dat ik was neergeschoten, maar de kogel raakte alleen mijn voet. Een oude vrouw hielp me ’s nachts te ontsnappen.”

Bloedbad

Het was de zomer van 1980. De dorpen rondom het Turkse stadje Çorum werden al weken geteisterd door gevechten tussen rechts-nationalistische soennieten en links-radicale alevieten, een religieuze minderheid die inspiratie put uit het soefisme en de sjiitische islam. Op 4 juli, vandaag precies 39 jaar geleden, ontaardden de spanningen in een lynchpartij tegen de alevieten van Çorum. Volgens officiële tellingen kwamen 54 mensen om het leven, maar het daadwerkelijke dodental ligt waarschijnlijk boven de honderd.

Eral overleefde het bloedbad, maar kon het niet vergeten. De inmiddels 61-jarige advocaat verdedigde de families van de slachtoffers en schreef een historisch naslagwerk over de lynchpartij. In zijn nette herenpak en glimmende Mercedes rijdt hij door het slaperige Çorum. Hij praat in korte zinnen en lijkt voortdurend afgeleid. Alle straten leiden naar het verleden.

Geratel van kogels

Vanachter zijn autoraampje wijst Eral naar de moskee waar de gevechten begonnen. Uit de minaret klonk die dag niet het woord van God maar het geratel van kogels, vertelt hij. Weer een straat verder ziet hij de plek waar een alevitische geestelijke levend in een oven werd gegooid. In stilte rijdt de advocaat door naar zijn kantoor. “Ik durf niet dichter bij de rechtbank te werken”, merkt hij op. “Die staat in een soennitische buurt.”

Binnen haalt Eral stapels geschriften en bewijsstukken tevoorschijn. Hij opent het dossier van een vader en zoon die in een soennitisch dorpje vermoord werden. “De vader smeekte de daders om zijn zoon te sparen”, vertelt hij ijzig. “Maar beide mannen werden vastgebonden aan een tractor, levend verbrand en gedumpt op de akkers.”

Toch eiste Eral niet de doodstraf voor de daders. “Het menselijk leven is heilig in het alevisme. Mijn doel is om de misdaden aan het licht te brengen zodat het nooit weer gebeurt. Ik wil geen wraak, maar vrede.”

Staatsgreep

De staat had andere belangen. Twee maanden na de moordpartijen in Çorum pleegde het Turkse leger een staatsgreep. In plaats van de lynchpartij te onderzoeken, arresteerde het militaire regime veel alevitische overlevenden op verdenking van links activisme. Sommige daders werden eveneens gevangengezet, maar een officiëel onderzoek of gezamenlijk proces bleef uit. 

Bijna dertig jaar lang was het onmogelijk om de slachtoffers te herdenken. Toen de AKP van Recep Tayyip Erdogan in 2002 aan de macht kwam, leek hier verandering in te komen. Met het oog op toetreding tot de Europese Unie deed de regering symbolische handreikingen naar de alevitische gemeenschap, maar volgens Eral waren die allesbehalve oprecht. Hij verwijst naar een bezoek van Erdogan in 2010. Daarbij zei de toenmalige premier dat Çorum trots moest zijn op Ebusuud – een Ottomaanse geestelijke die het doden van alevieten voorstond.

Erdogan

Inmiddels neemt dit soennitisch-nationalisme steeds fellere vormen aan. De banden met Europa zijn vergald en de AKP ging een coalitie aan met de extreem-nationalistische MHP. De trauma’s van de alevieten worden daardoor opnieuw onder het tapijt geveegd. Dat bleek wel eind vorig jaar, toen minister Süleyman Soylu van binnenlandse zaken de lynchpartij in Çorum afdeed als een ‘toneelstuk’. “Is mijn pijn soms een toneelstuk?”, reageert Eral. Het lukt hem niet meer om zijn tranen te bedwingen. “Ik zie iedere dag mijn grootvader voor me. Iedereen dacht dat ik dood was. En voor hetzelfde geld was ik dat ook, net als alle anderen.” 

Verstijfd staart de advocaat voor zich uit. “Ik weet zeker dat het weer kan gebeuren”, zegt hij dan. Alle voorwaarden zijn volgens hem aanwezig: aanhoudende discriminatie tegen alevieten, een economische crisis die spanningen aanwakkert en politici die op zoek zijn naar zondebokken. “Luister alleen al naar de woorden van onze president”, zegt hij ernstig. “Iedereen die niet aan zijn kant staat, wordt uitgemaakt voor verrader. Dat is een opstap naar geweld.”

Herdenken 

Om dat te voorkomen, wil Eral dat Çorum de geschiedenis herdenkt, maar lang niet iedereen zit daarop te wachten. “Veel soennieten in de stad zeggen dat ik geen oude wonden moet openrijten. Eigenlijk kunnen we alleen in besloten kring bespreken wat er gebeurd is.” Ook deze donderdag 4 juli herdenken de alevieten van Çorum hun doden. Een alevitische journalist komt een toespraak geven. Een alevitische vereniging in Duitsland heeft een delegatie laten overvliegen. Maar de staat laat het afweten. “Net als elk jaar stuurt de regering niemand”, zegt Eral. “Behalve de politie-agenten die ons in de gaten houden.”

Lees ook:
Erdogan bouwt moskeeën in dorpen waar alleen alevieten wonen, die gaan nooit naar een moskee. De vele miljoenen Alevieten in Turkije hebben een moeilijke relatie met de overheid. Moeten ze moskeeën accepteren in hun dorpen, terwijl ze daar zelf niet bidden? 

‘De Turkse overheid wil moslims van ons maken’. In thuisland Turkije vormen ze een onderdrukte minderheid én de voorhoede in het verzet tegen de regering van Erdogan. In Nederland voelt de alevitische gemeenschap diens lange arm.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden