De FSO Safer ligt voor de kust van het schiereiland Ras Issa, op slechts enkele tientallen kilometers van de havenstad Hodeidah.

InterviewAmbassadeur Peter-Derrek Hof

In het door oorlog geteisterde Jemen dreigt een olieramp die zijn weerga niet kent

De FSO Safer ligt voor de kust van het schiereiland Ras Issa, op slechts enkele tientallen kilometers van de havenstad Hodeidah.Beeld AFP

Peter-Derrek Hof is bijna twee jaar ambassadeur in Jemen. Het is een bewogen tijd. Het voorkomen van een olieramp rondom de ‘tikkende tijdbom’ FSO Safer staat bovenaan zijn lijstje.

Isabel Bolle

In de bijna acht jaar dat Jemen verscheurd wordt door een burgeroorlog heeft de bevolking bijna alle denkbare crises te verduren gehad: gevechten, bombardementen, een ingestorte gezondheidszorg, hongersnood, een economische crisis en gigantische uitbraken van cholera. In de oorlog vechten de Houthi-rebellen, gesteund door Iran, tegen de regering van Jemen die gesteund wordt door een militaire coalitie onder leiding van Saudi-Arabië.

Ondertussen hangt Jemen nog een ramp boven het hoofd. Enkele kilometers voor het schiereiland Ras Issa, op slechts tientallen kilometers van de havenstad Hodeidah, ligt de FSO Safer. Het bijna vierhonderd meter lange schip ligt er al sinds 1987, waar het dienstdeed als een opslagplaats voor olie, via een pijpleiding verbonden met het vasteland.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Door de oorlog wordt de tanker sinds 2015 niet meer gebruikt noch onderhouden, tot zorg van milieuorganisaties en de Verenigde Naties. De Safer roest langzaam weg, maar heeft nog een voorraad van ruim 1,1 miljoen vaten olie aan boord. Elk moment kan zich hier een van de grootste milieurampen van deze eeuw voltrekken, een olieramp die naar schatting vier keer zo groot zal zijn als de ramp met de Exxon Valdez voor de kust van Alaska in 1989.

De VN maakten begin dit jaar bekend dat er een overeenkomst is gesloten met de regering van Jemen en de Houthi-rebellen over het uitvoeren van een bergingsoperatie. De olie in de Safer zal eerst worden weggepompt en tijdelijk worden opgeslagen op een ander schip, om de acute dreiging van een olieramp af te wenden. Daarna wordt de Safer weggesleept.

Terwijl de tijd wegtikt is het geld voor de operatie nog altijd niet binnen; de VN organiseren vandaag samen met Nederland een donorconferentie in de hoop 80 miljoen dollar (zo’n 75 miljoen euro) op te halen.

“Het is een tikkende tijdbom. De Safer kan elk moment scheuren, zinken of exploderen”, vertelt Peter-Derrek Hof, de Nederlandse ambassadeur in Jemen. Hij is nauw betrokken bij de pogingen van de VN om de ramp te voorkomen.

“We hebben tot nu toe ontzettend veel geluk gehad dat ons een ramp bespaard is gebleven, en we moeten hopen dat dit geluk voorlopig aanhoudt. Niemand weet nu wat de exacte staat van het schip is, maar er is niet veel tijd meer.”

Er moet nu echt iets gebeuren, zegt u.

“Precies. We moeten nu niet te lang wachten, rond oktober nemen de wind en de stroming in het gebied waar de Safer ligt weer toe, dus dat vergroot de risico’s op een ramp, terwijl een bergingsoperatie dan ingewikkeld zal zijn.

“Het zal een maand of vier duren om alle olie uit het schip te pompen. We kunnen dus nog steeds een ramp voorkomen, maar de tijd tikt weg. Als we voor oktober klaar willen zijn moeten we hier uiterlijk eind mei mee beginnen. We hebben nog tijd, maar niet heel veel tijd.

“Nu is er een plan van de Verenigde Naties voor het leegpompen en bergen van het schip. Dat plan ligt er, het staat op papier, en zowel Jemens regering als de Houthi’s hebben toegezegd dat ze bereid zijn het uit te voeren. Het meeste staat dus eigenlijk in de steigers, waar het nu om gaat is dat de internationale gemeenschap zich hier achter schaart en dit financiert.”

Aan wat voor bedragen moeten we dan denken?

“De eerste fase van de operatie – het leegpompen van het schip – wordt geschat op meer dan 80 miljoen dollar, niet niks dus. Maar wat belangrijk is om te onthouden: de financiële gevolgen van een ramp worden geschat op 20 miljard dollar, dus dan is het voorkomen van zo’n ramp voor 80 miljoen een schijntje.”

Peter-Derrek Hof, ambassadeur in Jemen. Beeld
Peter-Derrek Hof, ambassadeur in Jemen.

En als het niet lukt? Hoe groot is de ramp als de Safer zinkt of ontploft?

“De gevolgen zullen desastreus zijn. Ten eerste dreigt er een milieuramp die zijn weerga niet kent, die de ecosystemen in de Rode Zee onherstelbaar zal vernietigen. De ramp zal niet alleen Jemen treffen maar de hele regio. Daarbij bedreigt het een groot deel van de Jemenieten in hun dagelijks bestaan; de visserijsector waar honderdduizenden Jemenieten afhankelijk van zijn, zal verwoest worden. En mocht het schip exploderen, dan zal het serieuze gevolgen hebben voor de gezondheid van miljoenen Jemenieten.

“Het zal ook de humanitaire ramp verergeren waar Jemen al jaren mee te maken heeft. Twee derde van de Jemenieten is afhankelijk van humanitaire hulp, dat voor een groot deel binnenkomt via de haven van Hodeidah. In het geval van een olieramp zal de haven afgesloten raken van de wereld, en al het voedsel en andere middelen die hier gewoonlijk binnenkomen zullen op een andere manier bij de bevolking terecht moeten komen.

“Bovendien ligt de Safer in de Bab al-Mandab, een van de drukste scheepvaartroutes ter wereld op weg naar het Suezkanaal. We hebben vorig jaar met de Ever Given gezien wat er gebeurt wanneer het Suezkanaal op enige manier geblokkeerd wordt – dat heeft wereldwijd een gigantische impact. Dus dit zou niet alleen Jemen raken, en niet alleen de regio, maar ons allemaal.”

In Jemen zijn honderdduizenden mensen afhankelijk van de visserij.  Beeld AFP
In Jemen zijn honderdduizenden mensen afhankelijk van de visserij.Beeld AFP

Hof is nu bijna twee jaar ambassadeur in Jemen. Het is een bewogen tijd – niet alleen vanwege de pandemie en de operatie rondom de Safer, ook de politieke situatie in het land heeft de laatste maanden drastische ontwikkelingen doorgemaakt. Voor het eerst in zes jaar is er een landelijk staakt-het-vuren ingegaan dat tot eind deze maand geldt, en mogelijk wordt verlengd.

De coalitie onder leiding van Saudi-Arabië die zich schaart achter de regering van Jemen, heeft toegezegd geen luchtaanvallen uit te voeren. De anti-Houthi-troepen in Jemen zeggen tijdelijk de wapens neer te leggen, en de Houthi’s beloven op hun beurt hetzelfde.

Ook heeft Abd Rabbu Mansour Hadi – sinds 2012 de president van Jemen – vorige maand officieel zijn macht overgedragen aan een nieuwe presidentiële raad die de gehele anti-Houthi-coalitie moet vertegenwoordigen.

Het lijkt op enige vooruitgang in het conflict dat zich al jaren voortsleept, zij het fragiel. Langzaam worden meer dingen mogelijk, ook voor Hof. In maart reisde hij als eerste ambassadeur in meer dan twee jaar af naar Sanaa, de noordelijke hoofdstad die onder controle van de Houthi-rebellen staat.

“Je moet toestemming krijgen van echt iedereen: de regering van Jemen, de Houthi’s, de Saudiërs, de rest van de coalitie en van de Verenigde Naties. Superingewikkeld, en ook een van de redenen dat er al zo lang geen enkele ambassadeur naar binnen was gekomen”, vertelt Hof.

Sanaa en de inwoners hebben de laatste jaren zwaar geleden onder de oorlog. Wat zag u?

“Het was erg indrukwekkend, maar ook heel triest om daar te zijn. Je ziet daar heel duidelijk de effecten van de oorlog, de verwoesting van de bombardementen.

“Er staan kilometerslange rijen voor de benzinepompen, de hele stad is haast één grote file van auto’s die wachten om te tanken. Jemenieten vertellen dat ze soms vijf dagen lang in hun auto moesten wachten in de hoop om twintig liter benzine – wat het maximum is dat je in een keer kunt tanken – te bemachtigen.”

In maart moesten inwoners van Sanaa  soms dagen in de rij wachten om te kunnen tanken.  Beeld ANP / EPA
In maart moesten inwoners van Sanaa soms dagen in de rij wachten om te kunnen tanken.Beeld ANP / EPA

“Nu is het iets beter, sinds er laatst enkele brandstofleveringen zijn toegelaten tot het noorden als onderdeel van het akkoord rondom het staakt-het-vuren. Het zijn trouwens allemaal mannen in die rijen – er is één benzinepomp speciaal voor vrouwen, maar die gaat al om zes uur ’s avonds dicht dus dan moeten ze allemaal weer weg.”

De standplaats van de ambassadeur in Jemen is Sanaa, maar door de oorlog werken u en uw team vooral vanuit Jordanië. U was nu voor het eerst in de hoofdstad, hoe was dat?

“De stad is prachtig, de architectuur is heel bijzonder. Ik kende het van de foto’s maar had het nog nooit in het echt gezien. Tegelijkertijd zie je de impact van het Houthi-regime.

“Langs de straten hangen overal foto’s van ‘martelaren’, de strijders die aan Houthi-zijde zijn omgekomen. Die hangen er drie weken en worden vervolgens vervangen door nieuwe foto’s’, nieuwe slachtoffers. Het zijn er honderden, duizenden. Vaak hele jonge jongens.

“Wat ook opvalt is de bedrijvigheid. Overal zijn markten, overal zie je voedsel, wat heel raar voelt. Er is een hongersnood – twee derde van de bevolking heeft humanitaire hulp nodig – en tegelijkertijd zie je al dat eten daar. Maar voor een groot deel van de bevolking is het onbetaalbaar.

“Je ziet de droefenis, de ellende van de oorlog, maar tegelijkertijd ook de enorme weerbaarheid van de Jemenieten, die nog altijd heel gastvrij zijn, heel vriendelijk. Het is indrukwekkend, maar ook triest. Een beetje een geval van gemengde gevoelens dus.”

Vorige maand is er tussen alle partijen voor twee maanden een staakt-het-vuren afgekondigd, secretaris-generaal van de VN António Guterres hoopt dat dit een eerste stap is in het beëindigen van de oorlog. Is die hoop realistisch?

“Ik heb helaas geen glazen bol, dus dat is moeilijk te zeggen. Het is wel de eerste keer in zes jaar dat er een staakt-het-vuren van kracht is op nationaal niveau. Het houdt min of meer stand – er zijn wat kleine schendingen, maar geen hele grote, dus dat is goed nieuws.

“Tegelijkertijd is er nog een lange weg te gaan, veel onderdelen van het akkoord zijn nog niet uitgevoerd. Zo zijn er al wel enkele brandstofschepen de haven van Hodeidah binnengelaten, maar op de luchthaven van Sanaa, die open zou gaan voor commerciële vluchten, is nog niets gebeurd.

“Het goede nieuws is dat het bestand er is en dat de partijen zich er grotendeels aan houden, maar er moeten echt nog heel veel stappen worden gezet willen we dit uitwerken tot een serieus akkoord. Een staakt-het-vuren is mooi, een wapenstilstand nog mooier, maar als we vrede in Jemen willen zien, dan moet er ook een politiek proces komen.”

President Hadi droeg vorige maand zijn macht over aan een nieuwe presidentiële raad. Volgens sommigen onder druk van de Saudiërs. Onder Hadi hadden onderhandelingen met de Houthi’s weinig succes. Heeft deze raad meer kans op succes?

“De raad is samengesteld uit alle verschillende partijen uit de anti-Houthi coalitie. Ze kunnen elkaar doorgaans niet luchten of zien, sommigen zijn de laatste jaren ook met elkaar in conflict geweest. Als dit ertoe leidt dat ze gaan samenwerken dan is dat een stap in de goede richting, en als ze zich gaan inzetten om om tafel te gaan met de Houthi’s dan is het helemaal een stap in de goede richting. Let wel: dat zijn dus twee als-en.”

De oorlog woedt al meer dan zeven jaar. Geven het staakt-het-vuren en de nieuwe presidentiële raad enige reden tot hoop?

“Als er de laatste jaren een kans is geweest voor Jemen om richting een oplossing te bewegen, dan denk ik dat het nu is, en dat we die ook met beide handen moeten grijpen. Ik ben niet naïef hoor – in de zin van dat ik nu denk dat er over een jaar vrede zal zijn in Jemen.

“Wat ik merk als ik mensen spreek, is dat er voor het eerst in lange tijd weer enige hoop is. Niet bij iedereen natuurlijk, maar je hoort mensen zeggen: ‘Er kán wat gebeuren, we kúnnen nu uit het dal komen. Misschien zijn we nu op weg naar een betere toekomst.’

“Er is echt nog een lange weg te gaan, het conflict is uitermate complex. Maar ik denk wel dat er nu een paar lichtpuntjes zijn, en die hebben we hier lange tijd niet gezien.”

Nederland trekt miljoenen uit voor berging

De Nederlandse overheid trekt 7,5 miljoen euro uit voor de berging van de FSO Safer. Dat maakte minister voor buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking Liesje Schreinemacher woensdag bekend tijdens een (digitale) donorconferentie, georganiseerd in samenwerking met de Verenigde Naties.

De olietanker met de naam FSO Safer kan volgens de minister elk moment olie gaan lekken. Volgens haar heeft de VN een concreet plan om een natuurramp te voorkomen. Maar daarvoor was geld nodig. Nederland levert nu dus een bijdrage en “zal de VN de komende weken steunen in hun werk de tanker te bergen”, aldus de minister.

Lees ook:

Oorlog in Oekraïne raakt wereldwijde voedselvoorziening. ‘Conflict en honger gaan hand in hand’

Een langdurige oorlog in Oekraïne kan de productie van tarwe, mais en zonnebloemolie beperken. Prijsstijgingen kunnen zorgen voor honger en conflicten, zegt een ontwikkelingsorganisatie van de Verenigde Naties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden