Jonge migranten spelen handjeklap op de binnenplaats van een jeugdopvang. In Musina komen dagelijks nieuwe migranten aan. Het grootste deel komt uit het straatarme Zimbabwe en bezit geen paspoort.

ReportageZuid-Afrika

In grensdorp Musina blijven de migranten uit straatarm Zimbabwe maar komen

Jonge migranten spelen handjeklap op de binnenplaats van een jeugdopvang. In Musina komen dagelijks nieuwe migranten aan. Het grootste deel komt uit het straatarme Zimbabwe en bezit geen paspoort.Beeld Bram Lammers

Zo’n tweehonderdduizend Zimbabwanen in Zuid-Afrika dreigen dit jaar terug naar huis te worden gestuurd. Wie daar niets meer te zoeken heeft, kan altijd nog illegaal terugkeren. Bijvoorbeeld naar het grensdorpje Musina, waar elke dag nieuwe migranten arriveren.

Kevin van Vliet

Hoe Patience Mauto precies de grens is overgestoken, wordt niet helemaal duidelijk. Ze spreekt nauwelijks Engels. De Zimbabwaanse (24) werd drie maanden geleden aangereden in Zimbabwe en brak beide benen. Behandeling kon ze niet betalen en dus liet ze zich naar Zuid-Afrika vervoeren. De grenswacht schijnt haar te hebben doorgelaten op vertoon van haar CT-scan, en tegen een kleine betaling. De scan laat weinig aan de verbeelding over. Het verhaal gaat dat ze haar onderbenen kan omklappen. Patience ligt onder een deken op een oud matras in een oude kerk in Musina, in de noordelijkste punt van Zuid-Afrika, bij de grens met Zimbabwe. Zolang ze niet beweegt, heeft ze geen pijn. Met een beetje geluk kan ze deze week naar een dokter.

Patience werd twee weken terug binnengebracht bij de Ierse katholieke zuster Francis Grogan, die in het oude kerkgebouw aan de grens een migrantenopvang voor vrouwen drijft. De vrouwen – nu 74 in totaal – slapen er op stapelbedden in de kerkzaal, en op de grond in een pas gemetselde aanbouw. Vrijwel iedereen komt uit Zimbabwe en heeft jonge kinderen. Die staan verderop in de crèche dansend het alfabet mee te schreeuwen met de juf. Een tweeling – tien dagen geleden geboren – ligt te slapen in de koelte van de kerk. “Het is geen paradijs”, geeft zuster Francis toe, “maar de dames zijn veilig”.

De vrouwen en kinderen zijn hier in principe voor drie maanden welkom. Ze krijgen een slaapplek, eten en hulp bij schoolinschrijvingen, en voor wie zelf geen medische hulp kan betalen, zoals Patience, is wat geld opzijgezet. Soms zijn de klinieken coulant, maar toen zuster Francis onlangs een jongetje met brozebottenziekte liet opnemen in het ziekenhuis, moest ze wat geld neertellen. Na die drie maanden moeten de vrouwen het in principe zelf zien te rooien, want er staan er meer te springen om hulp.

Patience Mauto en zuster Francis Grogan bekijken een CT-scan. Patience heeft in Zimbabwe beide benen gebroken en is naar Zuid-Afrika gekomen voor medische hulp. Beeld Bram Lammers
Patience Mauto en zuster Francis Grogan bekijken een CT-scan. Patience heeft in Zimbabwe beide benen gebroken en is naar Zuid-Afrika gekomen voor medische hulp.Beeld Bram Lammers

Wie niet aan de straat verkoopt, staat voedsel te grillen

In Musina arriveert iedere dag een onbekend aantal migranten. Het leeuwendeel van hen komt uit het straatarme Zimbabwe en bezit geen paspoort. Dat laatste is op zich geen punt. De grenswacht is gemakkelijk te omzeilen door de vele ‘alternatieve’ routes van Zimbabwe naar Zuid-Afrika. Degenen die heelhuids de door krokodillen bevolkte Limpopo-rivier weten over te steken, staat weinig in de weg om in Zuid-Afrika een beter leven te beginnen.

null Beeld

In Musina is het niet moeilijk om wat inkomen bij elkaar te schrapen. Het grensdorp is een bruisende smeltkroes. Zelfs nu de verplichte covidtest bij de grenspost het verkeer van en naar Zimbabwe hindert, is het vandaag een drukte van belang. Vrouwen met bananenmanden op hun hoofden lopen voorbij aan de eindeloze trits handelswaar die aan de weg ligt uitgestald: teenslippers, simkaarten, noten, gedroogde wormen en zakjes gestampte mpesuwortel (een soort organische viagra). Wie geen goederen verkoopt, grillt voedsel boven een vuurton.

“Zimbabwanen zijn heel zakelijk ingesteld”, weet Duppy Manyuma. “Ze nemen hun potten en pannen mee, vinden een lege plek aan de straat en tuigen een voedselkraam op.”

Duppy (29) is maatschappelijk werker in Musina. Hij is er geboren en opgegroeid. “De meeste migranten kwamen hiernaartoe voor de kopermijn. Ze zijn hier over het algemeen goed geïntegreerd omdat ze de lokale talen hebben leren spreken. Sommige migrantenfamilies wonen al drie generaties in Musina.”

Het grensdorp Musina is een bruisende smeltkroes. ‘De meeste migranten die hier wonen zijn goed geïntegreerd.’ Beeld Bram Lammers
Het grensdorp Musina is een bruisende smeltkroes. ‘De meeste migranten die hier wonen zijn goed geïntegreerd.’Beeld Bram Lammers

Rond 2007 ontstond aan de grens een crisis. De Zimbabwaanse economie implodeerde door aanhoudende hyperinflatie. Wie groenten wilde kopen, had een kruiwagen vol briefgeld nodig. Tienduizenden Zimbabwanen sloegen op de vlucht voor de dreigende honger, met als gevolg dat er bij Musina maanden achtereen duizenden vluchtelingen werden aangehouden die de grens illegaal probeerden over te steken. Het aantal dat Zuid-Afrika met succes binnenkwam, laat zich raden.

Duppy’s collega, de Keniaanse Faith Ngari (45), vertelt: “Het merendeel van deze vluchtelingen werd aanvankelijk opgevangen in een arena, in de openlucht. Mannen en vrouwen en kinderen samen. De lokale kerken schoten te hulp en richtten gescheiden opvanglocaties op, voor vrouwen, voor mannen en voor kinderen.”

Een bestaan bij de gratie van donateurs

Vanuit een gekoeld kantoortje – vijf minuten rijden vanaf de vrouwenopvang – doen Faith Ngari en Duppy Manyuma wat ze kunnen met het geld dat ze krijgen. Ze faciliteren hoofdzakelijk psychosociale bijstand aan de migranten die in de opvang zitten. Faith is daarnaast veel tijd kwijt aan visumaanvragen. “Het merendeel van de migranten uit Zimbabwe heeft geen papieren bij zich. Geen paspoort, geen geboortecertificaat, niks. Dat maakt het nogal een uitdaging. Zonder papieren kunnen ze geen toegang krijgen tot de zorg en het onderwijs, laat staan een visum aanvragen.”

Het sociale vangnet in Musina wordt in stand gehouden door vrijwilligers en een handvol goededoelenorganisaties. Zo wordt werk van Faith gefinancierd door UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties, en dat van Duppy door Unicef. Ook de opvang van zuster Francis bestaat bij de gratie van donateurs. De aanbouw van de kerk had ze niet kunnen realiseren zonder steun van Kinderfonds Mamas.

De mannenopvang verderop, gerund door een lokale pastoor, moet het echter doen zonder giften, en datzelfde lot dreigt nu ook voor de vrouwen- en kinderopvang. Faith: “In 2007 kwamen heel wat organisaties naar Musina. Er kwam veel geld binnen, tot ze in 2009 weer vertrokken en de verantwoordelijkheid terug bij de gemeenschap legden.”

Een Congolese vrouw en haar dochter slapen in de kerkzaal van zuster Francis, volgebouwd met stapelbedden. Ze zijn vanuit Zimbabwe de grens met Zuid-Afrika over gevlucht. Beeld Bram Lammers
Een Congolese vrouw en haar dochter slapen in de kerkzaal van zuster Francis, volgebouwd met stapelbedden. Ze zijn vanuit Zimbabwe de grens met Zuid-Afrika over gevlucht.Beeld Bram Lammers

Er wordt gerammeld aan de poort. Een Congolese jongen van begin twintig met een sporttas vraagt naar Faith. Hij heeft geld nodig. En een plek om te slapen. “We zijn geen opvang”, laat Faith hem weten. Het is niet de eerste keer dat hij om hulp komt vragen. Zijn smeekbede haalt weinig uit. Nee is nee. Bovendien, de vorige keer dat Faith hem geld gaf – hij had vervoer naar Kaapstad nodig – kocht hij er een telefoon van. Zijn tas mag hij achterlaten maar hij moet zelf een slaapplek zien te vinden. “Onze middelen zijn schaars”, stelt Faith. “We moeten helaas vaak nee verkopen.”

Na twaalf jaar toch teruggestuurd

Zimbabwanen vormen de grootste groep buitenlanders in Zuid-Afrika. Met hoevelen ze zijn, is niet te zeggen omdat de meesten illegaal in het land verblijven. De schattingen lopen uiteen, van 1 tot 3 miljoen.

180.000 Zimbabwanen verblijven in Zuid-Afrika met een speciale verblijfsvergunning, die ze elke vier jaar konden vervangen – tot eind vorig jaar. Na twaalf jaar zette het ministerie van binnenlandse zaken een streep door deze uitzonderingsregel. Zimbabwanen hebben tot eind dit jaar de tijd om een passend visum aan te vragen. In de tussentijd zullen velen hun bankrekeningen en rijbewijzen verliezen.

Zo’n vijftig mensenrechtenorganisaties waarschuwden het ministerie eind vorig jaar gezamenlijk in een brief voor grootschalige ontwrichting. Families zullen worden verscheurd, kinderen getraumatiseerd. Het aantal asiel- en visumaanvragen zal spectaculair stijgen, en het is maar de vraag of binnenlandse zaken die op tijd kan verwerken.

Er worden zo nu en dan pogingen gedaan om de 225 kilometer lange landsgrens tussen Zimbabwe en Zuid-Afrika beter te bewaken. Zo werd in maart vorig jaar een hekwerk geplaatst. Kosten: 2 miljoen euro. Het 40 kilometer lange hek is nog geen 2 meter hoog en staat lokaal bekend als ‘de waslijn’.

Verkleed als jongetje de Limpopo over

Op de binnenplaats van de nabijgelegen jeugdopvang spelen de jongsten handjeklap. Gangmaker Bumba (7) achtervolgt leeftijdsgenootjes met een kam. Onder de oude baobabboom naast de kerk wordt plasticafval verbrand. Er verblijven in totaal 39 kinderen, jongens en meisjes, vrijwel allemaal uit Zimbabwe. Sommige ouders leven niet meer, andere zijn achtergebleven. De vader en moeder van Jubilee (19) stierven toen ze vijf jaar was. Op haar veertiende maakte ze de oversteek naar Zuid-Afrika, verkleed als jongen om het risico van verkrachting te verkleinen. Te voet doorkruiste ze met een stel andere kinderen de Limpopo. “Zij hadden de oversteek wel vaker gemaakt”, vertelt Jubilee. “Ze zeiden dat ik nergens bang voor hoefde te zijn.”

De Keniaanse maatschappelijk werk Faith Ngari (in geelblauw) in gesprek met jonge migranten op de binnenplaats van een jeugdopvang in Musina. Beeld Bram Lammers
De Keniaanse maatschappelijk werk Faith Ngari (in geelblauw) in gesprek met jonge migranten op de binnenplaats van een jeugdopvang in Musina.Beeld Bram Lammers

Jubilee is net klaar met de middelbare school. Ze wil naar de universiteit in Johannesburg om rechten te studeren, maar geld voor een inschrijving is er niet. Net als duizenden andere migranten is ze vastgelopen in Musina – een limbo zonder achterdeur.

“Wij hebben hier te maken met een ongebruikelijk type migranten”, vertelt Faith. “Ze hebben geen paspoort, omdat een paspoort in Zimbabwe duur is. Ze hebben geen geboortecertificaat, omdat veel moeders in plattelandsgebieden hun kinderen niet opgeven bij de gemeente. En zodra ze hier zijn, willen ze niet meer terug.”

De Zimbabwanen die wel een paspoort of geboortecertificaat kunnen tonen, kwamen tot voor kort in aanmerking voor een speciale Zuid-Afrikaanse verblijfsvergunning, maar na tien jaar dreigt die regeling dit jaar af te lopen. De 182.000 Zimbabwanen die onder de regeling vallen zullen een werkvergunning moeten aanvragen. De kans dat ze er een krijgen is klein, want lang niet iedereen komt in aanmerking voor werk in Zuid-Afrika. “Niet iedereen heeft de vereiste vaardigheden, de concurrentie zal groot zijn”, vermoedt Faith. Iemand van wie het verzoek wordt afgewezen, moet het land verlaten. Wie dat weigert, dreigt gedwongen te worden uitgezet. Voor velen zal gelden: liever vast in Musina dan terug naar Zimbabwe.

Faith, somber: “Het ontbreekt bij de autoriteiten aan een gevoel van urgentie, er is geen oplossing. Wij hebben niet genoeg middelen om iedereen te helpen. En de migranten blijven maar komen en komen en komen.”

De volledige naam van Jubilee is bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

De slag om een raadszetel maakt van de Zuid-Afrikaanse provincie KwaZoeloe-Natal een bloederig strijdveld

Een continue strijd om macht, geld en terrein teistert de Zuid-Afrikaanse regeringspartij ANC. In één provincie gaat dat gevecht er wel erg wreed aan toe. Waarom uitgerekend hier?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden