Het Stalin Museum in het Georgische Gori, waar ook een bronzen dodenmasker van Stalin te zien is.

ReportageGeorgië

In dit museum klinkt geen kwaad woord over Stalin. ‘Zijn heldendaden worden nooit vergeten’

Het Stalin Museum in het Georgische Gori, waar ook een bronzen dodenmasker van Stalin te zien is.Beeld ullstein bild via Getty Images

In het Stalin Museum in de Georgische geboorteplaats van de oud-Sovjetleider wordt met geen woord gerept over de terreur en de goelag. ‘Lenin en Stalin creëerden de hemel op aarde.’

Jarron Kamphorst

Zuchtend en steunend klimt gids Olga Totsjisjvili de brede, marmeren trappen op. De stoffige rode loper die over de treden ligt gedrapeerd, eindigt onder een raam met gebrandschilderd glas. Voor de ruit staat een standbeeld van de man waar het allemaal om draait in dit museum in het piepkleine Georgische stadje Gori: Jozef Stalin. De oud-Sovjetleider kijkt met gefronste wenkbrauwen de ruimte in, zijn iconische snor borstelig als altijd en in zijn rechterhand een boek zonder titel waar bezoekers zelf de namen van Karl Marx en Friedrich Engels op mogen inbeelden.

Met dezelfde gezonde tegenzin schuifelt zestiger Totsjisjvili door naar de vaste tentoonstelling over het leven van de man die hier, in een onbeduidend stadje midden op de Kaukasus, werd geboren. Een expositie die in 1957, vier jaar na het overlijden van de Sovjetdictator, voor het eerst het licht zag. Het museum telt zes zalen die bezoekers in vogelvlucht door Stalins leven leiden; een reis die begint bij zijn kinderjaren op een kerkschool in Gori en die via zijn eerste revolutionaire activiteiten in het tsaristische Rusland en de communistische revolutie van 1917 uiteindelijk eindigt bij ‘zijn’ overwinning op nazi-Duitsland en zijn dood acht jaar later.

Rode miniatuurklompjes uit Nederland

Alles wat ook maar enigszins met de dictator te maken heeft, valt hier te bewonderen. Cubaanse sigaren die hij graag rookte, tamelijk tenenkrommende gedichten die hij schreef in zijn jonge jaren, tientallen portretten en foto’s, een van zijn bronzen dodenmaskers, originele oekazes en talloze cadeaus die hij vanuit het buitenland ontving, waaronder een paar rode miniatuurklompjes die de Communistische Partij van Nederland in 1949 naar Moskou stuurde. Voor de ingang van het gebouw staat zelfs nog het uit hout en klei opgetrokken geboortehuis waar de jonge Stalin zijn eerste levensjaren doorbracht.

Bij elk attribuut in het museum heeft gids Totsjisjvili, die hier al sinds de Sovjettijd werkt, wel een anekdote paraat die ze als een krakende langspeelplaat afdraait. Zo nu en dan hanteert ze daarbij haar aanwijsstok als een strenge lerares. Bijvoorbeeld wanneer ze wijzend naar de prenten van het hardwerkende proletariaat in de destijds gloednieuwe Sovjet-fabrieken vertelt dat Stalin de Sovjet-Unie in tien jaar tijd omtoverde tot een vooraanstaand, geïndustrialiseerd land.

Alles wat ook maar enigszins met de dictator te maken heeft, valt in het mueum te bewonderen. Beeld LightRocket via Getty Images
Alles wat ook maar enigszins met de dictator te maken heeft, valt in het mueum te bewonderen.Beeld LightRocket via Getty Images

Uit de kluiten gegroeide bezemkast

Veel ruimte voor nuance is er in het museum niet. Om vragen over de miljoenen doden onder Stalin slalomt de gids als een olympische alpineskiër heen. Desgevraagd antwoordt ze dat de goelag, het beruchte netwerk van strafkampen waar miljoenen Russen de dood vonden tijdens Stalins terreur, een uitvinding was van Lenin. Wel is er beneden een goed verstopte ruimte waar door middel van foto’s en een namaakcel een en ander over de onderdrukking wordt verteld. Begeleidende teksten zijn er echter amper en de ruimte zelf is niet groter dan een uit de kluiten gegroeide bezemkast.

Meer aandacht voor de verschrikkingen onder Stalin is ook helemaal niet nodig, meent Zoeriko Zoemboelidze, lid van de vereniging van stalinisten in Gori. Hoewel hij zelf te jong is om onder de ex-Sovjetleider te hebben geleefd, koestert hij een hartstochtelijke nostalgie naar het Stalin-tijdperk. “Ik droom ervan om terug te keren naar die tijd”, vertelt hij, gehuld in een verwassen shirt met daarop de Russische afkorting voor de USSR. “Het was de hemel op aarde gecreëerd door Lenin en Stalin.” De zuiveringen die Stalin onder de Sovjetbevolking uitvoerde, zijn volgens de vijftiger dan ook leugens. “Degenen die werden onderdrukt of vermoord verdienden het. Het was de wet en als iemand zich daar niet aan hield, had dat gevolgen.”

Jasmijnbloemen op de trap van Stalins geboortehuis

De stokoude Marina Sjatakisjvili is het roerend eens met haar mede-stalinist. “Vanzelfsprekend houd ik van hem”, vertelt ze kort nadat ze een bos jasmijnbloemen op de trap van Stalins geboortehuis legt. “Sinds hij er niet meer is, is niets meer hetzelfde.”

Zelf beschouwt de negentiger de plek dan ook als een bedevaartsoord. Dat geldt voor meer mensen. Veel museumbezoekers nemen zonder gêne selfies voor een van de vele standbeelden of lopen trots naar buiten met een button op hun borst met het gelaat van de Sovjetleider.

Het Stalin-sentiment is in Gori überhaupt sterk aanwezig. Dat bleek wel in 2010, toen de federale regering een eerste stap zette in de zogeheten ‘decommunisatie’ van het land door Sovjetsymbolen in de ban te doen en een Stalinstandbeeld op het centrale plein in het stadje van zijn sokkel liet trekken. Het leidde tot grote woede onder lokale aanbidders van Stalin, waardoor de politie het plein moest afschermen voor het publiek om oproer te voorkomen.

De tentoonstelling in het museum is al sinds de opening 65 jaar geleden vrijwel onveranderd.  Beeld ullstein bild via Getty Images
De tentoonstelling in het museum is al sinds de opening 65 jaar geleden vrijwel onveranderd.Beeld ullstein bild via Getty Images

Symbool voor de eeuwenlange bezetting

Het incident illustreert als geen ander de paradoxale houding die Georgië erop nahoudt waar het Stalin betreft. Enerzijds is er de trots dat een boerenjongen uit een geografisch gat zich ontpopte tot een van de grootste historische figuren ooit, die ook nog eens de nazi’s versloeg. Anderzijds symboliseert hij voor veel Georgiërs de eeuwenlange bezetting van het land door de Russen en de onderdrukking tijdens de Sovjet-Unie in het bijzonder. Ook opiniepeilingen laten die dubbele standaard goed zien: in 2013 stond 45 procent van de Georgiërs nog positief ten opzichte van Stalin.

Al is de held-of-schurk-discussie in zijn geboorteplaats ver te zoeken. Niet voor niets is de tentoonstelling in het museum al sinds de opening 65 jaar geleden vrijwel onveranderd en zitten er nog altijd stalinisten in de lokale gemeenteraad. En dat is maar goed ook, vindt Zoemboelidze. “Het is toch fantastisch dat een jongen uit zo’n klein dorp uitgroeide tot de grootste wereldleider ooit.”

Dat volgens peilingen het deel van de Georgiërs dat zijn beeld over Stalin deelt vooral uit ouderen bestaat, is wat hem betreft bijzaak. “Jongeren kennen de geschiedenis niet goed genoeg en hebben te weinig respect voor Stalin, maar zijn heldendaden zullen nooit worden vergeten.”

Lees ook:

Wat als je een groot musicus bent en je wieg stond in de Sovjet-Unie van Stalin?

Michel Krielaars laat zien hoe componisten zich staande hielden in de Sovjet-Unie van Stalin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden