Reportage Zuid-Afrika

In de Human Library vind je 'boeken' van vlees en bloed

Een 'lezer' in gesprek met 'menselijk boek' Indra Wussow (rechts) tijdens een sessie van de Human Library in Midrand. Beeld Bram Lammers

Taboes en vooroordelen bestaan in Zuid-Afrika in overvloed. De Human Library hoopt die weg te nemen, door menselijke 'boeken' dertig minuten uit te lenen voor een open en eerlijk gesprek.

 Op het tafeltje naast Martin Pelders (55) staat een bordje met daarop het nummer 6. Hij zit op een houten retro loungebank, extra kussentje in de rug. Hij oogt ontspannen in zijn All Star-gympen en zwarte T-shirt met de tekst: Human Library. En hij windt er geen doekjes om. In geheugenflitsen ziet hij soms weer voor zich hoe vrouwen hem oraal bevredigden toen hij pas een jaar of vijf was. En veel scherper herinnert hij zich hoe een vriendin van de familie hem op zijn twaalfde verkrachtte. “Mensen denken vaak: seks is vast een droom voor zo’n puberjongen”, zegt hij. “Maar ik wilde het niet. Ze was dik, onaantrekkelijk.” Tussen zijn veertiende en negentiende werd hij ook nog regelmatig misbruikt door een man.

Pelders is een van de veertien ‘menselijke boeken’ die de Human Library (de Menselijke Bibliotheek) deze zaterdag aanbiedt in het Zuid-Afrikaanse ­Midrand, iets ten noorden van Johannesburg. De landelijke locatie is zowel geschikt voor bruiloften als kleinschalige conferenties. Buiten op het terras wordt lunch geserveerd, terwijl binnen, op gepaste afstand van elkaar, genummerde zithoekjes zijn gecreëerd voor één-op-één-gesprekken met de ‘boeken’.

Bij de ingang ligt een lijst met ‘titels’. Elk ‘boek’ is voor een gesprek van een half uur te lenen. Bezoekers kunnen intekenen bij de oprichter van Human Library in Zuid-Afrika, de 35-jarige grafisch ontwerper Madi van Schalkwyk. “Human Library is van origine een Deens concept”, vertelt zij. “Met als doel vooroordelen en taboes te doorbreken via gesprekken met ervaringsdeskundigen.”

Begin 2018 organiseerde Van Schalk­wyk de eerste Human Library-dag in Zuid-Afrika: in de centrale bibliotheek van haar woonplaats Kaapstad. Tien maanden geleden kwam het idee ook naar Johannesburg. De bedoeling is om in beide steden voorlopig minstens elke maand één bibliotheekdag te organiseren, op wijzigende locaties. En de ambities voor de toekomst reiken verder. “Mijn droom is om uiteindelijk in elke wijk en in elk dorp een depot van de menselijke bibliotheek te hebben”, zegt Van Schalkwyk. “En we zijn ook in gesprek met scholen en bedrijven.”

Martin Pelders werd in zijn jeugd veelvuldig misbruikt, zowel door mannen als vrouwen. Hij vertelt erover in een gesprek met een lezer. Beeld Bram Lammers

Bijna nergens in de tachtig landen waar Human Library bestaat, groeit het concept zo snel als in Zuid-Afrika. Het land heeft dan ook dringend behoefte aan meer onderling begrip en uitwisseling. Het is een zeer multiculturele, maar ook sterk gesegregeerde en economisch uiterst ongelijke samenleving. Onderzoek wijst uit dat veel Zuid-Afrikanen in hun dagelijks leven maar vrij zelden diepe en persoonlijke gesprekken voeren met mensen die een andere huidskleur hebben of die tot een andere economische klasse behoren. Het land barst bovendien van de trauma’s en taboes, als gevolg van zijn racistische apartheidsgeschiedenis en een reusachtig (seksueel) geweldsprobleem.

‘Titels’ met betrekking tot zulke onderwerpen voeren dan ook de boventoon. In Midrand kunnen ‘lezers’ intekenen op zowel een man als een vrouw die ooit slachtoffer was van seksueel misbruik. Maar ook op een lesbisch stel. Of op Indra Wussow, een 53-jarige Duitse vrouw die gesprekken voert over hoe je omgaat met je schuldgevoel over het pijnlijke verleden van je land.

In Kaapstad, waar bendeoorlogen een groot probleem vormen, zijn daarnaast ex-gangsters ‘te leen’. Net als een homoseksuele christen, mensen die te maken hebben gehad met huiselijk geweld, een ex-drugsverslaafde en iemand die leed aan depressie. Al zijn er uiteraard eveneens luchtiger ‘boeken’, zoals een man die gesprekken aangaat over hoe je optimistischer in het leven kunt staan.

Katlego Legotlo spreekt met lezers over zijn handicap (cerebrale parese). Beeld Bram Lammers

Populair in Midrand is ook Katlego Legotlo (18) uit township Soweto. Op zijn zevende stelden artsen cerebrale parese bij hem vast – een hersenbeschadiging die ontstaat tijdens zwangerschap of bevalling. “Dat maakt mijn leven nogal gecompliceerd”, zegt hij met gevoel voor understatement. Hij praat moeizaam. Zijn oom en tante zitten naast hem om zijn woorden te interpreteren. “Ook heb ik last van spasmen”, legt hij uit. Toch is hij dj. Hij draait zijn deephouse-platen met zijn voeten, waarover hij meer controle heeft.

Legotlo is de hele middag volgeboekt. “Soms willen therapeuten die met gehandicapte kinderen werken me spreken om informatie te verzamelen”, zegt hij. “Maar de meeste mensen willen gewoon weten hoe dat nu is: leven met een lichamelijke beperking.” Hij komt graag naar de Human Library-dagen. “Door mijn beperking zit ik veel thuis en is het lastig nieuwe mensen te ontmoeten. Dus een mogelijkheid als deze pak ik altijd aan.”

Zijn eerste gesprek van de dag was met Annemarie Botes (57). Zij organiseert de Human Library-dagen in Johannesburg en fungeert soms ook zelf als ‘boek’ of als ‘lezer’. “Katlego vertelde mij dat hij het frustrerend vindt dat mensen door zijn spasmen er soms automatisch van uitgaan dat hij ook geestelijk beperkt is”, zegt zij na de sessie. “Ik realiseerde me dat ik dat ook wel eens foutief bij iemand heb gedacht. Dat was dus een belangrijke les uit het gesprek.”

‘Lezer’ Ina Marx (53) is tijdens de lunch nog onder de indruk van haar eerdere gesprek met de Duitse Wussow. “Je ziet tijdens zo’n gesprek de parallellen tussen de nazi’s en wat wij Boere (Afrikaners, witte afstammelingen van Nederlanders, NP) tijdens de apartheid in Zuid-Afrika hebben gedaan. En opeens besef je ook hoe dat schuldgevoel nog in iedereen doorwerkt.”

Pijnlijk verleden

Dat is precies wat Wussow hoopt te bereiken, zegt zij even later met een vet accent in zithoek nummer 4. “Als Duitse weet ik als geen ander hoe belangrijk het is om voortdurend bezig te blijven met het pijnlijke verleden van je land. Want net doen alsof het niet is gebeurd, wist de geschiedenis niet uit. Ik heb weliswaar de Holocaust zelf niet meegemaakt, en ik heb er niet voor gekozen om Duitser te zijn, maar als Duitser draag ik wel een verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat zoiets vreselijks niet nog eens gebeurt. En dat kan alleen als ik de geschiedenis van mijn land onder ogen blijf zien.”

De meeste van haar gesprekpartners willen graag over hun ervaringen tijdens de apartheid praten. “Maar ik heb ook eens een Zimbabwaan aan tafel gehad”, vertelt Wussow. “Met hem sprak ik over zijn leven als vluchteling. En één keer zelfs een Joodse ‘lezer’.”

De gesprekken van Pelders, twee zithoekjes verderop, zijn vaak emotioneel. “Er komen veel mensen met me praten die zelf zijn verkracht”, zegt hij. “Dan zie ik: jij wil vooral je eigen verhaal dringend kwijt. Tja, dan zijn tranen niet ver weg.”

Het is de zevende keer dat hij meedoet aan een Human Library-dag. Pelders vertelt zijn verhaal graag, omdat hij meer aandacht en begrip hoopt te genereren voor mannelijke slachtoffers van seksueel misbruik. “Toen ik jong was, dacht ik dat ik de enige jongen was die zoiets meemaakte. Seksueel misbruik leek alleen meisjes te treffen. Maar dat is helemaal niet waar.”

Onderzoek van de Universiteit van Kaapstad, vorig jaar gepubliceerd in tijdschrift The Lancet Global Health, toonde inderdaad aan dat 9,99 procent van de Zuid-Afrikaanse jongens in hun jeugd weleens tot seks wordt gedwongen. En uit onderzoek van de Optimus Foundation bleek twee jaar eerder al dat opvallend vaak vrouwen en meisjes dan de dader zijn.

‘Hoe kreeg je hem dan omhoog?’

Toch wordt over seksueel misbruik door vrouwen veelal lacherig gedaan. De vraag ‘Hoe kreeg je hem dan omhoog?’ hoort Pelders frequent. “Mensen denken dat seksueel misbruik per definitie fysiek gewelddadig is”, zegt hij. “Maar dat hoeft niet. Je hoofd kan ‘nee’ schreeuwen, terwijl je lichaam ‘ja’ zegt. Dat is verwarrend. Als jongen geef je daardoor ook snel zelf jezelf de schuld van je verkrachting.”

Van Schalkwyk benadrukt dat de ‘menselijke boeken’ die over zulke traumatische ervaringen spreken niet langer nog veel woede mogen voelen. Daarop worden zij van tevoren getest tijdens een trainingsdag. “In dat geval kan er namelijk nooit een rustig en informatief gesprek op gang komen”, legt zij uit. “En dat is wel de bedoeling van de Human Library.”

Na een periode van alcoholisme, een vechthuwelijk, een pornoverslaving en meerdere zelfmoordpogingen is Pelders inmiddels voor een tweede keer getrouwd. Hij is gelukkig. De les die hij ‘lezers’ probeert mee te geven luidt: herstel komt door erover te praten, en door te vergeven. “Je moet leren begrijpen dat je vroegere belager er helemaal geen last van heeft als jij hem of haar haat. Die woede vergiftigt puur en alleen je eigen leven.”

Er klinkt een belletje, ten teken dat het half uur om is. “Mensen vragen vaak: ‘Maar hoe weet jij zo zeker dat jij degenen die je hebben misbruikt écht hebt vergeven?’ ”, zegt Pelders nog snel voordat er een nieuwe ‘lezer’ zijn kant op komt. “Ik antwoord dan: ‘Omdat ik, als ik aan hen denk, niet meer direct de neiging voel om hen op de meest lugubere manieren te vermoorden’.”

Lezers willen vaak ook boek worden

Iedereen die een ‘boek’ is in de Human Library, doet dat als vrijwilliger. “Het feit dat niemand ervoor wordt betaald, maakt de overtuigingskracht groter”, legt oprichter van de organisatie in Zuid-Afrika Madi van Schalkwyk uit. “Niemand hoeft ‘te leveren’. Er is dus geen reden om verhalen aan te dikken.” Uiteraard stellen ‘lezers’ soms vragen die de menselijke boeken liever niet beantwoorden. “In dat geval zeggen zij dat dat deel van hun boek helaas nog niet is gepubliceerd.”

Het moeilijkst is het om ‘boeken’ te vinden over onderwerpen als het racisme in Zuid-Afrika, religie en politiek. “Er zijn wel activisten die zich aanbieden”, zegt Van Schalkwyk. “Maar een uitstekende activist is niet altijd ook goed in het voeren van een rustig en evenwichtig gesprek.”

Veel menselijke boeken hebben een stichting die ook buiten de Human Library aandacht vraagt voor het onderwerp waarover zij spreken. Maar het komt eveneens veel voor dat ‘lezers’ na een bezoek aan de Human Library zelf ‘boek’ willen worden. En daarvoor is zeker niet altijd een trauma nodig. Van Schalkwyk: “Aan het hebben van blond haar kleven bijvoorbeeld ook vooroordelen. Net als aan sommige beroepen. Ook zulke ‘boeken’ willen we graag toevoegen aan onze collectie.”

Lees ook:

‘Als ik met paarden bezig ben, vergeet ik dat ik bijna dood was’

Diepsloot is een Zuid-Afrikaanse township met hevige armoede, overbevolking en criminaliteit. Op een boerderij naast de wijk helpen paarden kinderen te praten over hun problemen en ambities.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden